LUNGLEI KAN VANGLAI LEH SAWKHAR THAR
Inthlahrung ang reng taka ka Diary 1956 Lunglei High Sikula Pawl 10 ka zir lai thu tlem Vanglaini leh Aizawl Post a ka ziah, ka ṭhiante bakah ka mi ngaihsan mi thiam tak takten an lo chhiar tih ka hriatin ka lawm a. Khawi nge mi tam tak tan erawh ngaihnawm a ni lo mai thei. Ka tawnhriat ka awm khawhar changa chhungte hmuh loa nui deuh ṭut ṭut leh kun tlawk tlawk a, ka ngaihtuah chhuah leh ṭhin kan tarlang leh teh ang.
CHANMARI NGAWPUI ṬHIAH A NI : Tuna Agriculture Complex aṭanga Falkawn inkar hi ngawpui chhah tak niin kalkawng (Footpath) a tlang a, Agri Complex (Farm) ah hian Vai Bawngpui lian tak pakhat an vulh a, Agri Inspector Pu Pianghleia hovin an awm a, a bul velah Pu Darhmingliana, Pu Rochhunga, H/A Pu Lalnghinga Overseas leh Pu Bawngleia te an awm a, a piah mualah Pu Sangvunga Mohorir a awm bawk.
IN THAR KAN SA : Chanmari Ngawpui phei hi in hmun an sem lai a ni a, tuna Presbyterian Kohhran Biak In Pu Pianghleia te kawmthlangah sawn Assam Type In thar ngawpui ṭhiatin kan sa a. Kan chhak kawngpui hrulah Pu Masinanga (Mata), Pu Rotlaia leh Pu Lalthangliana ZTU ten Ngawpui ṭhiatin an sa bawk a. In thar kan han luah chu ka U Saienga leh ka nau te, Lalngenga leh Sangluaia te chuan thla an lak ṭhin avangin ngawpui kara awm kan ni nain, in leng lut chhuak kan ngah ṭhin khawp mai.
CIVIL HOSPITAL SAK A NI : Chanmari-a Civil Hospital hi PB Nikhuma contractor-in a rawn sak a ni a, a Foundation-a rem tur Cubic lung thiar hian kan inhlawh ve ṭhin, amah hi a taimain a hna hi a vil ngun bawk a, a thawk ṭhain a thawk chak khawp an ti. Mak ka tih deuh mai chu, hna thawk tur hian tu mah chhawr duh loh a nei lo a, a lo kal apiang hi an thawh awm tawk tur a siam mai ṭhin. Bazar veng, Rahsi veng leh Serkawn thlengin nula fel leh zei tak tak, Dawrkai nula thlengin zuk ruai ṭhin nia maw le! Tunlai anga Thingpui dawr te awm thliah thluah ni hek lo, chaw an fun a, a ho hian chhun chawlhah an fakho ṭhin a, an hlim phian zawk. Heng hun aṭang hian ni maw, a ṭhiannu fel tak Pi Buangi pawh kha a chhar ni.
Tuk khat chu, Hospital bula kan lung put dahkhawmna leh Pu Lalthangliana te kawt chhak ngawpui an ṭhiah lohah Ram Ar rual ka ṭhawng darh a, han tlanbo hlatna tur awm vak hek lo, thing hniam deuh zarah an fu tlar chu Musepin kan kap a, Pathum ngawt zuk phir a maw le! An la te deuh nain a hlimawm khawp mai.
KA CHESUAL : Tuk khat chu Zing takah Bazar turin ka chhuak a, Inrinni tuk a ni a, Thingtlang thlai thar rawn thleng lei tum ka ni a, mi an la awm meuh lo a, inti fuh takin ka lut a, lei mai kan tum chu min rawn um zui, "Tunah Bazar tura luh phal a la ni hleinem, nakin dar 7-ah a ruala luta lei tur asin," tiin min man chu a ni der mai. Min bawr laih laih lai chuan kan ṭhenawm pa Pu Bawngleia lo kal chuan, "Khaih Khaih kan ṭhenawm tlangval hmanni lawka lo awm a nih kha, kan dan siamte a la hre ve nang," tiin min chhan ta alawm!
Heng hun lai hian Thlai thar (Sabji) Bazar te hi la awm hek lo, chawhmeh Thlai a vang a, kan Agriculture farm ber pawh Bawngpui pakhat a awm a ni mai a, a hrát deuh tan chuan kawmthlang Ankhapui leh Pu Sangvunga kawmthlang Thingthupui leh, farm sira mite chu kan vil chawt a, Chanmari tlak lam liam, Mautuai awmlai hun chuan a khawrhin kan liam thla reng a, heng hunlai hian kum khatah mahni Bang daih Mautuai ei kan awm sup awm e.
Kum 70 dawn liam hnu, Lunglei ka va kal leh chu, ṭhiante tel lovin hmanlai kan sulhnu leh chet tlatnate thlirin ṭhian hlui F Lalenga nen kan vak kual a, Chanmari phei Civil Hospital ropui tak leh a sir tuaka Building leh Dawr lian tak tak te chu thlir khumin, Hospital piah Building sir aṭang chuan tlak lama kan Mautuai khawrh ṭhinna mualte chu kan thlir vawng vawng a.
Kan phei zel a, Falkawn kan thleng dawn, Sikul chawlhnia ṭhianpa Hmara nen Hospital Lungrem tur Lung pua kan inhlawh nia kan chauhzia leh, kan bula lo kal Pi Ziki (Nl Zami nu) in Thingpui ina min sawm ni kan lawmzia takte kha. Fanu hmelṭha leh rual kawm thiam tak tak a nei hlawm a, khami nia an Ina leng, Sawrkhar hnathawk leh College naupang ka hmuh zinga Rahsi veng tlangval Pu Thanhawla, Pu Sapngenga te leh Pu Liandula te mitthlaah an lang a, a sira ngawi reng a lo ṭhu Pu Darhmingliana te leh AP Tlang aṭangin Police ho Naga Tlangval chenin mitthlaah an lang a, lung a lengin an in leh a hmun velte chu ka thlir ruai ruai a.
Agriculture Complex lam panin kan phei zel a, Conference Hall ah Agri Staff te leh Officer Pension ho te nen meeting hlimawm tak kan nei a. DAO Quarter a Ruai kan ṭheh zuite chu a nuama a hlimawm teh reng nen, ka tla hrang a, hmanlai hunte ngaihtuah leh mitthla chungin ka hawi kual ruai ruai a. Kan meeting-a thu sawina hun ka'n nei ve pawh ka subject takte kal pelin, Leitlangpui kan Vanglai huna helai hmun vela kan chet tlat ṭhin dante kan hrut zuau zuau thul. Lung a lengin a hlimawm, ngaihnawm erawh an ti phian hlawm.
Kan High Sikul Dhubi Mual a mi chu ka zuk thlir a, kan classroom-a Bualhranga leh Saptawnaten an sir tlara hmeichhe ṭhu, Biaksangi leh Hrangchawli te chhaih pah zoh zoh chungin Tuibur an inṭheh. Kan Class Master Pu Kiauva a lo lut, an la hmuam da hman si lo, Bang kilah an chhak ta ngawt. Pu Kiauva’n hnar tum dut dutin hming pawh lam ta lawk lo chuan, “What smell? What smell?” a rawn ti, a hawi kual ruai ruai a, hetiang rim hi a ṭha lo, chin tawh loh tur a ti a. Sim zui ta tak maw!
Pu C Ṭhuamluaia’n neck tie dul deuh raiha rawn suihin class a rawn la. PAHOMA kan zir tui em em a, chil phuan tla bawrh bawrh khawpa Lecture a rawn nei te, a hnua smart tak neck tie suih pir mam zata Pu RL Thanzawna'n OLIVER TWIST kan zir ngaihnawm tak, a khabe sawi bawih bawiha lecture a pe laite mitthlaah lang chungin kan thlir thla vawng vawng a. Kan Room dep pawl 7 ho room-a tleirawlho Lalropuii te, Sangchungnungi te, Thanbuangi te ho infiam bengchheng pawhin an tihbuai lova class an rawn la ṭhin takte kha mitthlaah a lo lang a. Prof Siamkima phei chuan an hming a phuah zui a, Pahoma leh Oliver Twist-a kan ti zui ta nghe nghe.
Annual Sport kan neih ṭuma Dubi Mual kotlang khata entu awmah item chi hrang hrang ka bei ve a, a té pawl leh mi thar; tu m'a la hmelhriat loh kha mite rin aiin ka ti ṭha a. Class dangte hriat pawh ka hlawhzui ta phian nghe nghe. Lungdenah phei chuan ka final-pui Denghnuna min pha lo tlawmngai chuan a hnu; tlai sikul banin Police Thana kawtah kan intawng (Deng) dun leh a, rei fe kan inden pelh zak zak hnuin kan deng fuh a le! Tawng khat dawnin ka'n khûm chu a beidawng ta a ni. Serkawn leh Chanmari lam haw tur kan inṭhen dawn chuan, “Nang zawng Lehkha i thiam thei a, Officer i la ni ang, kei Officer ni ve lo mah ila ka pu tiin ka ko lo ang che,” tiin ka thlah a. Vawiin kum 80 ral kan kai fe hnu thleng hian kan la inpawh zui ta zel a ni. Hemi ṭuma kan zirtirtu Pu Rothanga leh Pu Lalngova te Field kotlang aṭanga an lo ṭe nasatzia takte kha, Pu Rothanga phei chu neck tie phelh phung khawpin min lo au vel zuk nia.
Khawi nge kan hrut kil lutuk dawn; Leitlangpui a chul dawn lo, Vanglaini a chul si ṭhin tiin i'n sawi zui teh ang. Heng hun laia Rahsiveng Tlangval Lalringa'n Leitlangpui a chul dawn lo; Vanglai ni a chul si ṭhin a rawn phuah hi a dikin a dik tluanchhuak zel dawn. 1956 ka Classmate 33 te zingah 12 vawiina la damte pawh hi kum 87 kan tling chho deuh vek tawhin; a tam zawk phei chu kawppui nei tawh lovin rual an pawl tawh meuh lo. Re-union erawh phur takin an la rawt zuk nia. Tel ngei pawh an tum. Bualhranga te nupain an in tharah Re-union ruai an buatsaih dawn a, chak lo deuh pawh nupaa phurhkhawm vek tur an ti.
Nikum lawkah LMC hneh takin ZPM Party-in an din a, mipui rin kai leh beisei angin hna an thawk mek. Chu mai a la ni lo, 2024 Assembly inthlanah Zoram mipuiin kan beisei leh kan nghahfak kal phung thar, mipui Sawrkar ZPM-in an siamnaah - Leitlangpui kan duai bik lo, mi ṭha tak tak MLA kan thlang chhuak. Chu'ng zingah chuan Zoram tan hriat reng turin Cabinet Minister-ah Pi Rinpuii kan thawhchhuak te hi, a ropuiin Pathian malsawmna a ni. Hetiang hmeichhia, huaisen leh mahni inring tawk a, Central Vai putar mipui aiawha dawhthei leh remhria Lalpa'n min pe te hi, a lawmawmin a chhuanawm thlawt. Leitlangpui a chul dawn lo, tih phuahtu Pu Lalringa te leh Pu C Ṭhuamluaia te khan han hre vein han tel ve se zawng, an lawm ve ngei ang le!
Pindan chhungah mittui tla mai tur avanga mit phe ruai chunga ka ziak zo chu, thla hnih chhung leka Sawrkar thar hmalaknate leh kan Minister te viak ṭhatzia te han tarlan zui ka tum mek laiin, kan nauvin ka pu hei chanchinbu thar tiin a rawn thehlut a, kan thlir thuak thuak a, ZPM SAWRKHAR - ‘VIBRANT’ SAWRKAR – tih Ṭhianpa S Lianhrima Hauhnar ziah ka'n chhiar a, lawm tak chungin ka hmachhawp chu ka tawpsan ta rih a. Leitlangpui erawh a chul dawn lo, a vul zel dawn e.(Phek 7-ah zawm a ni)
- Lalhmangaiha Sailo, Holy Cross Bakery, 9436360275