HITLER’S YOUTH
Indopui Pakhatna a zawh khan German chu an che ṭha lem lo hle a nih kha. An chak loh chhan an zir chiannaah, historian ṭhenkhat chuan sipai an neih tam tawk loh vang niin an sawi a. Kum 1920 chho khan Nazi party chu a kal vung chho hle mai a, German rama ṭhalai kum 10-18 inkar, a hmei a pain an khawm a, sipai ni turin training nasa tak an pe chho a. ‘The Hitler’s Youth’ ti-a vuahin, an nun pum kaihruai turin Nazism ideology chu an zirtir a. Chi ropui bik ni-a inngaihna leh mi dang leh sakhuana huatna an tuh a, tharum thawh pawh an hreh hauh lo a ni.
He pawl hi a ṭhang chak em em a, kum 1933 khan member nuai khat vel an nei chho va. Ṭhalaite khan he pawlah hian tel ve loh an hlau a; kum 1940 a lo nih meuh chuan, German rama ṭhalai, mipa 82% te chu he pawlah hian an awm hman der tawh a ni. Naupang leh tleirawl/rawlthar thinlunga theihna leh huaisenna awm an hmu a, kaihhruai theih an nihzia an hre chiang hle a ni.
Hitler-a leh a pawlte kha an thil tumah an chiang em em a, tihlawhtling turin ruahmanna fel tak an siam a. Ṭhahnemngai takin, tha leh zung, sum leh pai tam tak sengin naupang leh ṭhalaite zirtirin an kaihruai a. An zirtirnate chu an tuh nghet em avangin an ṭhan hnan tlat a, a vawng him turin an nunna an thap ngam hial ṭhin. Nazi party-ten kum 1933-a rorelna an chan theihna atan khan heng ṭhalaite hian an thawh hlawk hle a ni. He movement aṭanga lang chiang em em chu, naupang leh ṭhalaite chakna hmang hian khawtlang nunah danglamna a thleng thei tih hi a ni.
NAUPANG THINLUNG
Naupangte hi kaihhruai leh zirtir nuam em em an ni a, puitlingte nena an danglamna tlem han tar lang ila.

“Naupang chu a kalna awm kawngah chuan zirtir ula, a upat hun pawhin a thlah lo vang,” tih Bible-ah kan hmu a. Mi tam tak chuan naupang thinlung inhawn zau lai, zir leh hrethiam tura theihna an neih nasat em em lai hi kan ngaihthah a, anmahni enkawlna atan tha leh zung sen a ṭulna chhan pawh kan hre meuh lo. An lo tleirawl a, anmahnia ngaih dan leh duh dan an neih ve hnu, zirtir leh kaihhruai an harsat hnuin theihtawp kan chhuah leh hnuhnawh ṭhin. Naupan laia inzirtirna hian lukhawng a nei nasa hle a; chuvangin, nakina manganga kan ṭah leh ai chuan, an naupan laia thunun a, kaihruai turin ṭan ila ang u.
BIBLE CHANG HRILHFIAH LEH VAWNTIR
Naupangte hi an rilru a chak avang leh naupan laia thil hriat hi a ngheh em avangin Bible chang a tam thei ang ber vawntir kan tum ṭhin a, a ṭha hle mai. Pathian thu an khawl khawmte chuan an upat hunah pawh an nun a kaihruai ang tih kan beisei a ni. Amaherawhchu, Pathian thu vawn hnem piah lamah hian an hriatthiam tura hrilhfiah lamah ṭan kan lak tel a ṭul hle thung. An thluakah chauh khawl khawm lovin, an thinlung pheka an ziah tel ngei theihna turin kan hrilhfiah a ngai a ni.
Nikita Kruschev, Soviet Union-a Communist Party Secretary hmasa ber leh Premier lo ni tawh khan a naupan laiin Bible hi a vawng chhuak vek a, eng lai mai pawh kha sawi chhuah theih loh a nei lo a ni awm e. Amaherawhchu, a lo puitlin khan Pathian awm ring lo, Communist Party ban pawimawh tak a ni ta daih a. Bible meuh vawng chhuak vek si, hetiang a lo ni ta hi thil mak tak a ni. Tinungtu, Thlarau Thianghlim zara hriatthiamna tel lo hriatna ringawt hi chuan thil a tithei tawk lo. Pathian thu hian a chhiartu, vawngtu leh hretute thlarau mit tivar thei tur khawpin thiltihtheihna a nei a, chu thiltihtheihna chu miin a hmuh chhuah zet loh chuan hriatnaah a ral mai dawn a ni.
Bible chang awmzia hrilhfiah tur hian zawhna awlsam tak pathum inzawh tur a awm a. Chungte chu, “Eng nge a sawi?”, “Eng nge a awmzia?” tih leh “Engtin nge kan nunah kan hman ṭangkai ang?” tihte hi an ni.
BIBLE CHHIAR
Bible kan chhiar hian thui tak tak, rei tak tak chhiar theih hi a ṭha hle a, mahse a pawimawh ber a ni hran lo. Naupangten nuam ti taka Bible an chhiar theih nan chang hnih khat lek chhiara bul ṭan hian awmzia a nei hle a ni. Chhiar chhuak satliah mai lova an thil chhiar an hriathiam theih nan erawh theihtawp kan chhuah a ngai thung. Hrethiam lova Bible vawi tam tak chhiar chhuah hi ‘record leh achievement’ atan chuan a ṭha hle a, mahse nun a thlak danglam lem lo. Hriatthiam nena vawi khat chhiar chhuah erawh chuan nun a thlak danglam thei a, dam chhung a daih a ni. Bible chang tam tak hi amah leh amah inhrilhfiah thei a ni a, mahse kan chhiartir dan a zirin an hrethiam thung. Tinungtu chu Thlarau a ni tih hriain, ṭawngṭainaa bul ṭanin, zawhna zawt thei tur khawpa kan tuipui a ṭul hle. Pathian thu hi a nung a, thil a ti thei a; chu thu chu naupangah, an nun kaihruai turin kan tuh thei a ni.
SUNDAY SCHOOL
Zirna leh thiamna lama khawvelin hma a sawn zel lai hian kan Sunday School pawh hian hma sawn ve zel se la a duhawm hle. Naupangin zirlai ṭha taka an dawnsawn theihna turin kan inzirtir dan leh kan hmunte hi buatsaih theih a chakawm hle a ni. Zirtirna hi puntirna a ni a, hriatthiamna nen an dawnsawn loh chuan rinna kawngah pawh punna a thleng thei lo a ni.
Sunday School-a naupang zirtir tur hian tling inti lo, huphurh ngawih ngawih kan tam zawk ṭhinin a lang. Pathian min thlan dan leh min ruatna hi certificate leh thiamna hmanga lo dawnsawn chi zia zang a ni lo. Ṭawngṭaina nena kan lo hmachhawn loh chuan induh khawp lohna hlirin kan khat reng dawn a ni.
Zirtirtu, zirtir theih miah loh hi a awm theih viau! Dr Howard Hendricks chuan, “Zir i ban san chuan zirtir tawp san rawh,” a lo ti hial a. Kan hriatna piah lamah, kan hriatthiamna tipung tura inbuatsaih a ṭul tawh hle. Nunga kan hnena thleng lo midangte hnenah nungin kan pe chhuak thei lo. Zirtirtu hmasawn lo hnen aṭangin zirnaah hmasawnna a thleng thei ngai lo. Kristian zirtirna hian mi nun thlak danglam thei khawpin thiltihtheihna a nei a, hriat zauna (knowledge) chauh kan pek chhuah a rem lo a ni.
Zirtirna hna hi thil na mai a ni lo va, a lo hautak khawp mai! Naupang zirtirtute hi chhuan lo awm zel turte leh Pathian ram inkara lei dawhtu kan ni. Sam 78:4-ah chuan, “Chung chu an fate lakah kan zep lo vang a, ṭhangthar lo la awm tur hnenah Lalpa fakna thu leh, a chakzia leh a thilmak tak tihziate chu kan hril zawk ang,” tih kan hmu a. Nakina kan kohhran leh ram hruaitu tur, sawrkar leh sakhaw mi pawimawh tak tak la ni turte hnena Pathian thu, Kristian thurin leh nun dan zirtirtute kan ni a. An zirlaite erawh chu, lehkhabua inziak aiin kan nuna aṭang hian, an tan hriatfiah a awl zawk thung.
Hitler’s Youth hnuaia hneh taka naupang leh ṭhalai tam tak an kaihhruai a, thil titheia an siam theihna chhan chu an thinlung hneh leh kaihruai thei khawpa zirtirna an pek vang a ni. An zirtirnain an thinlung a thlen phak miau vangin an duh dan angin naupang thinlung thianghlim takte chu an hruai thei a ni. Tum mumal tak neia Pathian thu kan inchhiartir a, kan invawntir loh chuan hriat zauna, hriat tamna leh tih ve hrim hrim lamah chauh hma an sawn dawn a. Chuvangin, an hriat a tam lo a nih pawhin an hriat chin hi hrethiam se la, an nun nen hmehbel thiamin, hmang ṭangkai thiam se. An thinlung inhawn em em laia zirtirtute hian, an thinlung thleng phak tur khawpa zirtirna pe turin keini pawh hriatthiamna lamah hmasawn tum ila. Naupanga theihna nasa tak awmte herh haw dan kan ngaihtuah thiam zawh poh leh Pathianin a siam dan ropuizia kan hre chiang dawn a ni.
- H. Muansangpuia