ZAWLBUK - THLIRNA TLANG DANG AṬANGIN

Hmanlai Mizote nun dan kan thlir let chuan 'zawlbuk' khan hmun a chang pawimawh hle a. Thutlukna siamna hmun ni lo mah se, khawtlang inrelbawlna tam tak sawina hmun a ni tlat a ni.

A sak dan han sawi hmasa ta ila. Zawlbuk sak danah hian mual dungah in lian tak, tukverh pawh nei lova sak a ni a. A chhungah engpawh thleng se la, pawn lam aṭang chuan a hmuh theih lo va. 'Kan chenna Mizoram' tih buah C. Lalbiaknema chuan,"A chung lamah chuan varanda hlimthla an lo hrilhlawk a ni ber ang chu, a in dung zui zawngin 'Di so' an vuah a," (7) tiin a sawi a. Mizote hi ziak leh chhiar thiama khawvel tukverha kan dah ve hma pawhin, khawvel ke pen ruala kan penna chen a awm a tih theih awm e.

Zawlbuk hi kan sawi tlanglawn danah pawh hian a ṭha lam hi a ni tlangpui a. Tlangvalte'n thurawn an lakna a nih dan te, khua venghimtute awmna a nih thute pawh kan sawi hnem hle a. Chu mai bakah chuan rawltharte nungchang siamna a nih dante pawh hi sawi lo va tlakah chuan a uiawm a ni.

Rawlthar hun chu puitlinna panna kawng zawh lai leh chhungte tan pawha thunun harsa rual an ni a. Mipa naupang, kum 10-15 rual vel hi 'thing nawi fawm rual' tih an ni ṭhin a. Anni tan chuan thing nawi fawm kha an hna pui ber a ni a. An thing nawi fawm tur hi an keuh lai hmuhpuitu an awm a ngai ṭhin a; an keuh lai hmuhpuitu awm miah lo chuan hrem an tawk ṭhin a. Thing nawi zan khata an keuh let chu keuhtir an ni ṭhin a ni. Lo awl ru emaw, naupang sual fal emaw tan hrem dan chi khat an nei a, 'awlrawt' an ti a. Chutah chuan an hrema chu tlangval hovin an din hual a, naupang dang pawhin an lo zim luih luih bawk a, sir lehlam tawn tawn aṭangin an nam leng ta ṭhin a. Hetiang hremna hi mipa naupang sual zual an hremna a ni a; he hremna an hmanna naupang chu an sual zui mawh tawh hle ṭhin a ni. Heng lo pawh hi zawlbuk ṭhatna sawi tur tam tak a awm a; he laiah chuan kan sawi tum tak a nih loh avangin duhtawk ila.

Chutiang khawp chuan Mizote nunah zawlbuk chu ṭangkaiin pawimawh mah se, thlirna lehlam tlem azawng han tar lang ila. 'Hmanlai Mizo Kalphung'-ah James Dokhuma chuan, "... leh lamah chuan titi bawlhhlawh tinreng an sawikhawmna hmun a ni leh thung a. Nula rim hawng zawlbuk lawikhawm tlangval titite phei chu a bawraw hle chang pawh a awm. An nula ngaih tawh zat leh an ngaihdan engkim inhrilhna hmun, zahmawh ṭawngkam hmanga engmah dim baksak lova hram tlahawlh tak taka an pawtna hmun leh, an uanna hmun ber pawh zawlbuk a ni," (228) tiin a ziak a ni.

'Zahmawh ṭawngkam' tih chungchang ringawt pawh hi inhnialna awm thei tak tur a ni a. Sual lian angin lang lo mah se la, rilru a hruai kawi thei hle a; Kristiante'n kan rin ber Bible-ah pawh hian a ṭha zawnga a inziahna a awm hauh lo a ni. Zawlbuka an han sawi dar dar chuan rawltharte pawh heti lamah a tiṭhangharh hma hlein a rinawm a ni.

Hei bakah hian nula ngai thei ngaih ropui chungchang hi zawlbuk aṭanga lo chhuak a ni ti thei dawt lo mah ila, inzirtirna erawh an nei ni ngeiin a lang a ni. C. Lalbiaknema chuan, "...nula ngaih hi an ngaih ropui berte zinga mi a nih avangin, naupang thingnawi fawm lai nula hre tak, khawi maw laia nula lo ngaite pawh an awm mek ṭhin a. Chutiang mite chu val upain an chian ṭhin a, an lo ngai ngei a ni tih an hriat chian theih chuan, thingnawi keuh chu an àwl nghal hmiah bawk ṭhin," (16) tiin a sawi a. James Dokhuma pawhin hemi chungchang hi sawiin, "...tlangval tan lah nula ngai thei nih chu hlawhtlinna ropui tak, an sakhaw biak dan aṭang pawha hlawhtlinna pawimawh tak tling phak ve a nih miau avangin, tlangval tan pawh nula ngaih tuma vir vir loh rual a ni bawk hek lo a. Nula unau ngai kawp ngat phei chu an thih pawhin nula unau ngai a ni tih entir nan archang thiang an tawntir hial a ni," (175) a lo ti ve bawk a.

Hlaah pawh uanpuiin an hril a, pakhat lek han tar lang ila. Diriallova pawhin,

"Diriallo val a thlawnin ka uang ngai lo,

Ka zawl an tam, ka zawl loh thing leh mau zat;

Zahlei zawl khua lian ka thang leh ṭhin," (176) tiin nula a ngaih hnem tawhzia hlain a lo hril a ni.

Rev. Zairema pawhin, "Lehkha an ziak thiam hnuin lungphunah an nula ngaih zat te an ziak ṭhin a, an chhuang deuh a ni awm e, mahse pali aia tam ngai hming ka la hmu lo," (Lalnunchanga, 2021) tiin a lo sawi ve bawk a ni.

Chutiang chu ni mah se, tlangval chuan 'an ngaih theih loh, an hmangaih si nula chu nupuia lak luh tak takah chuan an duh zawk tih nulate pawhin an hai bik lo' (Dokhuma, 177) a, chuvang chuan nulate tan chuan fimkhur a ngai hle a. Hetiang kawnga mualphona tawh hi thil zahthlak tawpkhawk anga ngaih a ni a; mahni mai ni lo chhungkaw mualphona anga ngaih a ni ṭhin a ni.

Engkim mai hian hmai hnih a nei ṭhin a. Hengte kan sawi avang hian zawlbuk te, Mizo khawtlang nun inrelbawlnate kha ka sawisel a ni lo va. Hmai khat chauh hriatna chu a khingbai a; thlirna tlang dang aṭanga han thlir hian a fiah a, a ṭhatna pawh a ṭhat lohna hian a tifiah ṭhin a ni, a ṭhatna a fim zawk phawt chuan.