2040 MANGCHHIA

Nun suar ang a chim

Kum 2040 ṭhal rum lai a ni a. Ni chu a sa vawl vawl a, hawina lam apiangah laikingin bel an rawh chum chum mai. Chhuan bengtlalote kut thak tuartu Zoram chu a lo rum vawng vawng mai a. Kalna apianga hnawmhnawk hnutchhiah zel zul, duhdah taka bawlhhlawh thehthang mai maite avangin Zoram lui leh ruam tin mai chu hmuh hrehawm khawpa ṭawp leh ṭenghnengah a lo chang ta a ni. Chutiang mihring, mahni lu chunga vaivut vawra a let leh lam dawn miah lo, leilung zah nachang hre lo thinlung mawlte chuan a sawhkhawk an tuar ve ṭan ta a lo ni.

A sawhkhawk chu

Sawrkarin hunbi neia bawlhhlawh paih hun a siam pawh nghak thleng zo lo mi hmanhmawhten mahni veng chhung kawr, culvert leh ram awla ṭawphnawk chi tin mai an paihte chu a dawngsawngtu leilung chuan a dawl zo ta lo va. Veng chhung remchang laia zan reia bawlhhlawh paih ruk ching dawklak, mahni chhia leh ṭha hriatna pawhin a ben harh zawh tawh lohte avangin ruam tin mai chu ṭawp tinrengin a vûn hnawh el ul mai! Nau zun ek thlakna diaper nge tam zawk a, hmeichhe fel loh thupna sanitary pads? Sarang nge tam ang plastic tih pawh chhut rual a ni lo. Hman khat daih plastic (single use plastic) bur ruakte chu chatuan daih hi a ni ringawt mai a. A paihtu dam chhung pawha ṭawih ral zo lo tur tih hriat reng rengte chuan mual tin; ruam tin an luah ta hi a lo ni!

Chhuan bengtlalo ṭhalaite sulhnu!

Kawng kamah chuan ṭhen sen rual loh ṭhalaite hnutchhiah sarang leh plastic lam chi a let pheng phung a, an zu bur leh a pawlh dalna hmanruate bakah, sehhmeh funna hluihlawn thilte chu mi hmuh loh an hlau emaw tih turin an chap darh pheng phung mai. Mi ṭhahnemngai zualten han tifai ve bawk mah se ni hnih khat a liam a, a hma aia tam zawk a lo thlen belh leh miau zel si. Ṭhahnemngaite bei a dawng a, anni pawh an kut chi lo hawi ta mai mai a; 'Thu a tawp e lu mam' tih ang chauh a ni.

Hri leh natna

Chu'ng hnawm ṭawp aṭanga insiam natna hri ṭha lote chu tho leh nungcha dangin pu darhin kawṭhalo, santen leh tuihri an rawn inlar chho a. Tui thianghlim lo in avangin typhoid a lo hluar hle bawk. Sap thufingin ‘One, who maintain cleanliness keeps away diseases’, ‘Faina vawng nung rengtu chuan natna a hnawt bo ṭhin’ tihte chu hnai lo tak a ni. Heng zinga kaw lam natnate ngat phei hi chu naupang kum nga hnuai lam tan chauhva hlauhawma kan ngaih tawh ni mah se, puitling leh kum upa lam pawhin pum tlukpui nan an hmang ta sup sup mai.

Dang a ro zo ta

Khawpui chawmtu leh kan tlan sum ber, Tlawng luiah chuan thlit fim zawh rual loh thli chhe luang lut avangin tui thianghlim in tur ngaihtuahtu, PHE department lam pawhin buaina zakhua an lo tawk ta a ni. A bikin Aizawl mipuite tui thianghlim in tur siam chhuak tura ni khata an tui pek chhuah zah chu, hmun thuma ṭhena hmun khat pawh a tling zo ta lo va. Bawlhhlawh then fai leh a thlit fim sawngbawlna a hautak tàk em avangin mipui mamawh phuhru zo, tui pump chhuah theih a ni ta lo. Mipuiten tui khamkhawp an dawn theih tak loh avangin ei rel a buai a. Chhung tinin an thawmhnaw balte chu an lo báng nghek nghuk mai a. Inbualna tur takngial pawh a hautak tawh avangin an hmel chu a lo ro ri re mai!

Zoram beiseina kal sual

Run leh Ṭiau ral kaia Zofaten thlang an tlak hma khan, he leilung hian eng hnamin nge amah chu luahlum ang tih a hre lo va. A chhungah engti angin nge chu'ng hnamte chu an inbenbel ang tih pawh a hre hek lo. Nimahsela, eng mi pawh lo chuangkai se; anmahni dawngsawng turin theih tawpin a lo inpuahchah ve thung a ni. Ram luahtuten sik leh sa nuam tak an neih a, van ruahtui khamkhawp an dawn theih nan leh, pur chawk buai ngai hauh lova buh leh bala an intodelh theih nan awmze nei takin a lo inbuatsaihsa diam a. Cham hlenna tlaka an ngaih ngei theih nan khual ṭha thlenin Zofate hi a lo thleng a ni reng si a. Hei hi Zofate hian an hre chiang tawk lo a ni. An thleng a, an daidar a, an luah lum aṭanga kum 300 vel a liam fel awrh chauh tihah, Zofa lungmawlte chuan an nawm an makin ram leilung chu an suasam chhe zo ta a lo ni! A mak a ni ti raw? Hnam tlawmngaia inchhal siin thing leh mau, ramsa leh nungchate laka zahngaihna lantir chu an tlawm lak leh hlauh thung a. Hnam huaisen inti chung siin anmahni bei let ve thei lo; lui dung nungchate lakah nunrawn an chhuah a. Tur leh ru chi tin hmanga lui dung suartluanin, da ṭhak khawpin an nghaisa ta a lo ni. An ram chu ta neih nachang an hre lo va, mi dang ta emaw an ti tlat a, an hmangaih lo chhiava a ni ang e. Pathian zawn chhuah ram intite chuan chanchinṭha èngin a chhun harh aṭanga kum 150 dawn a liam hnuah pawh chin ṭha lo, bansan theih hauh loh an nei a, chu chu tladah taka an bawlhhlawh paih ṭhin dan chu a ni. Chanchinṭha rawn thlentu missionary sapte khan, “Mizote chu hnam zawng zawng zinga hnam bal ber an ni e,” an lo ti hial reng a. Changkang ve viaua an inngaih hnuah pawh chu thil chuan nasa takin an hmai a tibal a. Ram pum huapin an mualpho ta a lo ni!

Hmangaihtu hmel

Chutia ka thlir reng lai chuan chu’ng harsatnate chuan ram hmangaihtu dik tak, mikhual rilru pu ve lo mi ṭhahnemngaite ngéng a lo chhun ta a. An duhthusamte a tak rama chantir turin anni chu an lo tho chhuak ta. “A chhe zo dawn! A chhe zo dawn! Khua kan tlai hma hian…” an ti a, chet an lo la ta suau suau mai a. Ka thlir reng a, mak ka tih deuh mai chu mi dang tu mah an phut hauh lo chu a ni. Ruam leh kawr rimchhe tak takah chuan an zuang lut a, bawlhhlawh thenfai hnatlang pui chu bul an lo ṭan ta ngawt mai a nih chu! Chu'ng mite chuan nat an pawisa zo tawh lo va, chhe té mahin nalh an thlahlel lo. An bulah chuan dingin anmahni chu ka lo au va, “Nula tlangvalte u, bawlhhlawh a tam nen nangni lah in tlem si a, eng tia awm zel nge in tum?” ka lo ti a. Anni chuan ka hnenah, “Ka pu, kan ram hi chenna tlak a ni ta si lo va, keini hi kan chet mai loh chuan mi dang an ngawi si a ni. Min la rawn zawm ve mahna le,” an lo ti a.

An taksa chu khawihtlak loh khawpa berh ni mah se, an sulhnu erawh a va fai nuam si em! An rimte chu chhe hle mah se, anmahni chu hriak rimtui man to ber aiin an hlu zawk si. Tute nge an nih tih pawh hriat theih loh khawpin an hmelte chu a mang niau a. Mahse, zahawmna meichher kengtu an nih hai rual a ni lo. An thil tih chuan a tir lama mak tih thlira thlir, ngaih khata ngaitu leh mena lo thlak liam mai maitute thinlung meuh pawh a nghawr nghing ṭan ta! “Chuti'n an sual chhun ang hriain, mipui an lo pakai,” tih hla ang mai khan mite ngaihven leh ngaihchan, ngaihhlut leh ngaihsan an lo ni ta! Social Media hmang ṭangkaiin an rin phak bak phungbawm tur an tam ta a. Youtuber tam takin an vil chawt a, an content tihlutu leh tingaihnawmtu, thlithlai hlawh mi tin mit fukna an lo ni ta hial a nih chu!

Rah duhawm

An hmalakna éng kal zel chuan Zofate khaikhawmtu pawl lian leh ropui ber, YMA rorelna sang ber Central YMA Executive Committee beng hial a lo thleng ta a. Chuta hruaitu fing fel tak takte chuan, “Hawh teh u, beng sika ngaihtuahna kan sen a hun ta e. Kumpuan atana thupui ropui tak tak kan thlan lai khan, a ṭha lo ve tihna lam ni hauh lovin; a zik lera sualna ṭhuai bun tum ang deuh kan lo ni a. Ram pum huapa ngaihthah thiang lo, ram hnuk khawih thil pawimawh lutuk kan lo mangnghilh der mai le! Kan bawlhhlawh paih danin a zir loh avangin khaw chhung kawr leh kawng kamte hi, hmuhtlak loh khawpin kan lo tichhe zo ta reng mai a. Lui dungah lah nungcha hmuh tur an awm ta si lo. Heti ringawt zawngin kan ram hi luahtlak a ni dawn lo tak ngial e. Chuvangin ralkhel dar khawng ri ila, kan lui dung leh kawr tin mai hi thenfai an nih theih nan kumpuan thupui thar i nei ang u,” an lo ti a. Tichuan le, ngunthluka an ngaihtuah hnuah CYMA Kumpuan Thupui atan “MIZoram HMUN TINA BAWLHHLAWH THEN FAI” tih chu thlan a lo ni ta!

Hmathar

Kumpuan thupui thar bawhzui turin CYMA chuan ruahmanna a han siam ta a, kumpuan Sub Committee khaipate chu ropui relin an lo ṭhukhawm mup mup mai a. Headquarters aṭanga Sub Headquarters, Group YMA, Joint YMA leh Branch inkhaidiat zawng zawngte chu mawhphurhna sang tak pek an lo ni a. Branch tina section hrang hrangte chuan hmalakna hmasa atan inkawkip luh chhuakin zirtirna (awareness) chhung tinah an lo pe zel a. Mi tin rilrem zawng tak a lo ni chho ta. An hmalaknate thlawpin MiZoram sawrkar pawhin pa chan a lo chang hneh hle mai. A hnuaia department hrang hrangte chu thiam takin kutke berah a hmang hlawm a, Convergence Meeting kovin thawhhona thuthlung pawh lungrual taka pass a lo ni ta! Disaster Management & Rehabilitation-ten inhliam palh theihna tur lakah hnatlang pui thawktute chu bai vil takin a lo vil reng bawk a, an mission leh vision statement tihhhlawhtlinna hun rangkachak chu an hmang ṭangkai hle.

Tin, Health & Family Welfare Department lam pawhin bawlhhlawh leh ṭawphnawkin a ken tel, natna leh harsatna tuar an awm pawhin duat leh uluk takin a tihdam hna an lo thawk bawk a. SIPMIU leh Urban Development & Poverty Alleviation lam pawhin allocation of bussiness an neih tam tak zinga peng pawimawh tak pakhat, urban sanitation hnuaia waste management hrang hrang, anmahni maia an thawh hleih theih loh tihhlawhtlinpuitu mipuite chu thurualpui nuam an lo ti em em mai.

Aizawl leh Lungleia kan Municipal Corporation te chuan chu chona thar danglam tak mai chu chhan chakin an lo za zek zek mai a. The MiZoram Municipalities Act, 2007 leh The Solid Waste Management Bye - Laws, 2019 hmanga rum ṭhaih fe pawha ngawhngawl tlat ṭhin chhuan bengtlalo, ekna ngaia e, tlukna ngaia tlu nawn fo Zofate thinlung chu thlak danglamsakin a lo awm chho ta a ni.

A éng zual zel

Lui leh kawr tin maiah chuan an rilru sukthlek tihdanglamsaka awm tawh ṭhalai za telte chu, hruaitute hona hnuaiah an hmel hmuh tur a lo awm a. Kawr kam tin maiah chuan disposal site panpui remchang lo, bawlhhlawh thliar hran dan tur leh a hmuna tihral dan tur ngaihtuahin SIPMIU, UD&PA leh Municipal Corporation mi thiamte chuan ruahmanna an lo kalpui mup mup mai bawk. Hun rei lo te chhunga hmalakna ringawt pawh chuan ka lung a lo dum hliah hliah mai a ni. Rimchhe chi tin avanga zo thli fim awm tawh lohna hmunah, boruak thianghlim chhim tur a han awm leh turte chuan min lo tiphur thar em em mai a. Lui dung nungcha leh ramsaten inthlah punna tlaka min ngaih leh dawn tak avangin ka ban phak loh, suangtuahna mitthla maia ka lo tem ṭhin, raltianga ka ram tiam ni ṭhin kha, tunah chuan ka hma maiah a awm dawn ta zuk nia le, ka lo ti a!

Mangchhe tawpna hlimawm

Tichuan, Zoram tlang tluana Zofate chu lungrual takin an lo phe ta suau suau mai a. Ka lungkham leh enghelh, mut mawh hnar mawha ka lo neih ṭhin, Zoram leilung chhe tak siam ṭha tura inhawrsai mup mup mai mipuite thawm chuan, min lo tihlim em em mai a ni.

Ngai teh! Chutia an zinga tel ve tura ka puan ven ka sawi chhin mek lai chuan dar ri ring tak leh au thawm ka hria a, ka harh ta zawk mai a. Bawlhhlawh paih lirtheia chuangte chuan, “Bawlhhlawh, bawlhhlawh, ṭawih thei lo paih ni…” an lo ti a, thawh phan awm hauh lovin ka tho a, chhungkaw chhehchhawl ka nih angin garbage bag dum lianpui chu ka pu a, chawn ping sai ngar ngarin bawlhhlawh paih turin ka tlan ta a.