Written by
Rev. R.Laldawngliana
Lawngtlai
COVID-19 LEH KAN NUN
Khawvela la awm ngai lo, Covid-19 hrileng zet chuan, hringnun a tibuai miah miah hle mai. Ram ropui leh thiltithei te, mi hausa leh hruaitu ropuite pawh a zah chuang lo va, huangtau tak leh mi zahderna eih nei lovin min chhaih buai ta hle a nih hi.
He hrileng hi kan hriat ngai loh thil a nih chu sawi loh; he hrileng hian ṭawngkam leh thil kentel a ngah hle mai a, sapṭawng thumal pawh lehkha zir hauh lo pawhin kan hriat belh tam ta malh malh hle mai. He hrileng hian thu leh hla a ti tam a, belhchian leh belhchian lo pawh dawl lo, thu dik lo leng vel lah chu hmun ṭhenkhata khau puang ang maiin, WhatsApp hmangin englai pawhin chhiar tur a awm hial awm asin.
Mi hriat loh Covid-19- chungchang thu thar hre hmasatu nih kan chakin, news reporter lah chu kan tam nangiang mai. Mite thlamuantu aia mi dangte tithlabartu lah kan tam, kan thu post-in engnge a nghawng ang a, miten keimah engtinnge min lo ngaih ang tih pawh kan ngaihtuah lo va, bengvar nih kan tum vang nge, tihtur nei lova, kan awl lutuk vanga hunawl hnawhkhah nana thu post mai ṭhin nge kan ni tih pawh a hriat loh a nih hi.
Covid-19 laka kan himna tura thawktute an hahin an rin hle a, an fakawm bawk a, an tan ṭawngṭai mawlh mawlh hi mipuiten kan tihtur makmawh a ni.
Thlamuanga muang leh lo-i te: Pathianin a mite ṭawngṭaina a chhang a, kan ramah hri kai tam tak awm tawh mah ila, Pathian zarah thi kan la awm loh avang hian, a tir lama mangang leh thlabarte kha kan thla a muang ta deuh niin a lang.
Kan mizia ang anga kan hming hi sak tur ni sela chuan, Manganghmaa/i te, Thlaphanghmaa/i te leh Thlamuanglehhmaa/i te kan ni awm e, hming inang kan tam ngawt ang chu! Lockdown tirh (March-April) lamah kha chuan, Pathian thu hmanga inthlamuanna thute kha TV-show-ah ngaihthlak tur a va’n tam tehlul em! Tunah chuan khang thusawi kan ngaihthlak vanga thlamuang pawh ni lem lo, kan ramah Covid-19 hri kai thihpui kan awm loh avanga thlamuang hi kan tam niin a lang.
Kan thla a phanin uchuak takin kan thla a phang a, kan thlamuan deuhin thunun harsa khawp leh dan pawisa lo zawngin kan thlamuang leh lawi si a. Davida'n, “Mihring hi engnge maw a nih a, i hriat reng thin ni,” (Sam 8:4)a tih ang mai hian,’ engnge mawh kan nih le?” tihna tur hi a tam awm e. Pathian tan pawh hian enkawl harsa tak tur chu kan va ni em!
Hrileng laka kan himna tur leh community spread a thlen lohna tur hi chuan, in ṭawng thlamuan aiin, insawi ṭhaih hi kan ṭhatpui zawk mai te pawh a rinawm hial zawk mai.
Inpuhtawnna: Khawvela Covid-19 hri lo leng hi China ram Wuhan aṭanga nikum December aṭanga rawn leng ṭan a nih thu kan hria a. A tirah ram ṭhenkhatin China sorkar thiltihah an puh a, ram tam takin an dem a; USA President Donald Trump-a phei chuan a demin a puh nasa lehzual a nih kha. Kha lam kha chu kal kan ta mai i la.
A tir lamah kha chuan kan rama hri kaite chu State pawn aṭanga rawn hawngte aṭang vekin an ni a. Tunah chuan tualchhungah kai kan awm ta zawih zawih ta a nih hi. Hei hi eng vanga lo thleng nge? tiin a kaikuang kan dap a, a kaikuang nia kan hriat erawh chu a inang lo nual awm e. He hri hi fimkhur loh vanga kai theih a ni tih hi tlang hriat a ni awm e, chutihrual chuan vanduai vang hrim hrim pawhin kai theih a ni tih a chiang hle a ni. Pathian tana inserh hranga A tana inhlân tura chaw nghei harsa tite khan, hri leng avanga chaw nghei kan hlau chhunzawm zel a. Chuvangin, kan nitin mamawh, ei leh bar ngaihtuah a ngai bawk si a, chu chuan fimkhur seng lovin min siam a ni. Ṭhenkhatte erawh chu, hun rei tak lockdown-in a lo khuahkhirh tawh avanga pawn lam zalenna thlakhlelh avangin fimkhurnain a chelh tang zo lo niin a lang. Mahni hlimna leh nawmna chauh ngaihtuah avanga zalenna kawng zawhtute kha, zalen thei lovin Covid-19 hriin a phuar ta zel zawk si a nih hi. Engpawhnise, hetianga hri a lo darh tak zelah hian, kan Political Party-te hi inpuhtawn mai lovin, a dona kawngah an ṭanrual thiam zel hi a pawimawh hle niin a lang. Lehlamin rorel lai puh chhe ngawr ngawr lo se, sawrkarna chelhtute pawhin, ram leh hnam tana ṭha turah chuan lehlam pawl thurawnte pawh ngaithlain, zawm tura ṭhate chu tlawmah la lovin zawm zel mai se, kan ram hian kan hlawkpui zawk ngeiin a rinawm a ni. Tu pawh sawrkar se, hetianga ramin hri leng a tawrh leh a tihdarhtu nih hi an duh hauh lovang a, chutihrual chuan, a dona kawngah ruahmanna siam fuh tawk lo erawh chu a awm thei ang tih kan hriat a ṭul hle ang. Kan rama Party-tinte Covid-19-in kan ram an rawn thlen tirah an ṭangrual ang khan, Party filling dah ṭhain inthlan dawna ram an hmangaihna thinlung kha han rahchhuahpui se la, chu chuan awmzia a neiin rah ṭha a chhuah ngeiin a rinawm a ni. Mipui lam chuan inpuhchhiatna leh insawichhiatna lam aiin, inthawhpui tawnna lam thu hi ngaihthlak nuam kan tiin, kan pawm zawk zel a ni.
Zawlnei leh intizawlnei: Thuthlung Hlui hun laia Pathian Zawlneite kha chuan, kum za tam hnua thil lo thleng turte kha an puang lawk a, an puang dik zel kha a ni a. Tun laia kan rama intizawlnei ṭhenkhatte chuan, emergent takin thu an dawng nge ni, a lo thlen hmain an puang hman lo nge ni? thil a thlen tawh hnuahte an han puang ṭhin a ni a. Zawlnei danglam tak zawng an ni awm asin! Khawvelah hri lo leng tur te, lirnghing turte hi intizawlnei avanga hmu lawktu nihte hi ropuina emaw, mite ngaihsan hlawhna tur emaw lo tih chi a ni lo. Keini lo puan ve ngai lovin, Engkimtithei leh engkim hria kan Pathian Isua hian a lo sawi lawk vek tawh zawk asin (Matthaia 24:4-8;Marka 13:7,8;Luka 21:11) Thim thuah hnihte hi a lar hle mai a, Bible hian thim thuah hnihte hi a lo sawi reng emaw ni? Tun huna khawvela mihringte'n kan mamawh ber chu kan taksa leh thlarau chhandam a nihna tur hi a ni a, ram leh hnam bil bika Pathian duhsakna leh chhandamna chang tura tihna emaw, hremna leh thununna tuar tur bik awma inzirtirnate hi Bible thu nen hian a inmil chiah em tih kan chhut a ngai. Bible-in a sawi ang ni lo, hrilhlawkna local lutuk leh, tualṭo lutuk te, chawpchilh deuh (emergent) te hi chu a takin a thleng ngai lo chu a nih hi. Chuvangin, "Zawlnei dang reng puansak kan ngai lo," tih angin, Tun hun leh hun hnuhnunga thil lo thleng turte chu Lalpa'n a zawlneite hmanga lo puansa tawh Bible-ah hian a chuang vek tawh a ni. Tun hmaa kan rama Pathian mi, Pathianin kan rama thil lo thleng tur a lo hrilhlawkte chu an awm na meuh mai, chung mite hrilhlawkna te chu thleng dik pawh a awm nual tawh tih kan hria a. Chutiang ni si lo, a tlachawpa hrilhlawhna emaw angte hi chuan kan intihbuai loh a ṭha khawp mai.
Inkhawm chungchang: March 22,2020 aṭangin kan duh loh leh peih loh vang pawh ni hauh lovin, Pathian nung ringtute chu hrileng laka kan himna tur tiin kan inkhawm thei lo va, Pathianni vawi 26 (Dt.13.9.2020-thleng) zet kan inkhawm thei ta lo va, kawng tam takah kohhranin harsatna a tawh phah a, mimal nunah phei chuan rinna kawngah chak lohna, inthlahdahna tam tak a thlenin a rinawm. Keini Pathian nung ringtute chu kan himna chu Lalpa Isua kan Pathian a ni a, a hnena kan ṭawngṭaina avangin kan rama hri kai sang chuang an awm tawh chung pawhin, nunna chan pakhat mah kan la awm lo hi a lawmawmin, Lalpa Pathian min venna avang liau liau a ni. A tir aṭangin Central aṭanga Lockdown inkaihruaina dan siam kan zawm a, hetih rual hian, Kristian ram kan nihna hi huaisen taka lantirin, kan inkhawm dan hunbi ang diak diak (Nilai zan leh Department inkhawm tel lo) ni kher lo, Inrinni zan, Pathianni chawhma leh zanah te tal hian inkhawm hi phal ni ta se, Pathian fakna hlate, thlarau lam hlate hi sak phal ni se, Biak In tinah ṭhahnemngai takin ṭawngṭai ta zawk ila, he hrilengte hian min kiansan hma zawkin, hri kaite pawh an dam hma zawk a rinawm. Chutianga Pathian nung ringtute inkhawma ṭawngṭaina rah chhuah chuan, Central sawrkar leh India rama ring lotute pawh hian kan Pathian hi rintlak Pathian a nihzia an hriat phah zawkin an rin phah zawk ngei ang a, kan missionary-te tan pawh rawngbawl a tiawlsam sawtin a rinawm. Inkhawm hi a ram puma a remchan loh pawhin Containment zone ni loah emaw, community spread a thlen mai la hlauhawm lohna hmunah te chuan inkhawm hi phal ni ta se. Pathian malsawmna leh venna tun ai hian kan dawn lehzual a rinawm a ni. He hrileng laka kan himna ngawr ngawr bakah kan thlarau himna tur leh chakna tur kawng kan ngaihtuah a ngai a ni.
Thihna tawk chhungkuate: Lockdown chhunga thihna tawk chhungkuate hi an van lainatawm tak em! Hlasak phal a ni si lo va, dik tak chuan Pathian fakna hla sak theih lohna hmunah chuan vuitu tan pawh thusawi thiam a har viau a ni. Tin, thihna tawk chhungkuate tan a hrehawm zualna tur te; an chhungten an ngaih em avang leh an ui em em avangin ṭah bawrh bawrh duh mah se, mi ngawih ṭhuap laia tah vak mai chu a harsa a ni tih a lang reng mai, mi zakzum deuh tan phei chuan a harsa lehzual dawn a ni. Chu mai bakah hringnuna chhiatna nasa ber chhungkuaah a thlen tawh piah lamah, hun pangngaia ralna sum kan inpek ṭhinte ai chuan ralna sum pawh an dawng tlem ngei dawn tih a chiang a, vanduaina an tawh hi a thuah hnih mai ni lovin, a thuah thum a ni. Mitthi inah mi 50-aia tam awm phalsak kan ni lo va, chu pawh social distancing zawm tur tih a ni a, hetiang hi a nih rau rau chuan, a awm ang angte hi chu vui dawn darkar hnih khat a la awmahte hi chuan Pathian fakna hla sakte hi phal ni se. Pathian fakna hla sak avang chuan hri hi chu kan kai êm dawn em ni? Pathian fakna ni bawk, thihna tawk chhungkuate khawhar leh lunglen hnemna ni bawk, tin, chhungte inthlahrung hauh lohva an ṭah bawrhna bawrhna remchang siamsakna a ni bawk dawn si a. Thuneitute hian uluk zawk leh ngun zawka ngaihtuaha ruahmanna siam theih ni se, thihna tawk chhungkuate tan chuan a lawmawm hle ang.