Ruah I Dovin Nihliap Khum Rawh Aw!
Tunhnaia zirchiannaah Mizoram chu India ramah nupa inṭhen tamna ber (6.34%) leh, mihring tam zawng aṭanga chhuta meizial zu tamna ber (80.5%) state kan lo ni reng mai. India rama nupa inṭhen 0.24% a nih laiin kan sang fal hle a, zial zuk lamah pawh 82.5% zu ṭhin anga tarlan kan ni. Hengte hi Scroll.in leh India Today te puanzar a ni a, kan state-a HIV leh cancer natna hluar dan ngaihthuah chuan, a rintlak hmel viau mai.
Nunphung kaihhnawih Natna
Nupa inṭhen leh zial zukte hi nun phung (lifestyle) kaihhnawih an ni kan ti thei awm e. Nun phung kaihhnawih natna dang leh a nghawng lang chhuak lamah hian Mizote hi kan langsar ta hle mai. Cancer hluarna ber leh natna tihdamna la awm lo HIV hrik darh nasat berna (highest prevalence state) kan nih thu hi chuan kan beng a tikham ṭan tawh a, kan chhiar peih tawh lo. Mahse Delhi khawpui mihring cheng zat pawh la tling lo, Mizote ngawi renga min suat mektu HIV natna hian min luhchilh thuk tawhzia hi kan vei tawk lo nge, kan hlau vak lo zawk? Kan dinhmun dik tak hi kan hrechiang lo a ni maithei.
Tunah hian Aizawl khawpuia thisen test zat aṭanga chhutin za zela 50% aia tam HIV natna hmuhchhuah an ni mek. Inkalpawhna a ṭha tawhin media a chak tawh bawk si, he natna hi thingtlangah pawh a darh chak em em zel mai hian rilru a tihah a ni.
Kan Insawi Uar Em Ni?
HIV Awarness neihna tam takah hian, "A thawktuten kai zat hi an sawi tam deuh ṭhin a ni lo maw?" tih zawhnate a awm ṭhin a, sum hmuh tam beiseia he natna hrik kai zat report tam anga ngai an lo awm mek bawk a ni. Damdawiina thisen test-na hmun ICTC-ah kalin a thawktute zawt ila, a chiang ber awm e.
Invenna tel lova sex hman (sex hi mipat hmeichhiatna tia lehlin hi tunah chuan a dik tawh lo, mipa mahni anpui kawp an tam tawh lutuk) aṭanga kai hi a tam ber an ni chungin, tun hnaiah inchiuna hriau inhmanṭawm aṭanga HIV kai thar hi an pung nasa a, thingtlangah pawh a lo ni ve leh tho. Kan ramah heroin (No. 4) man zat a pun telh telh chuan a ti ṭhin an pung tihna a ni mai.
School naupang zingah pawh inchiu ṭhin an tam tih; a ti mek kan hriatte sawi dan a ni. Damdawi zuar dawr nghaktute hian school zirlai inchiuna syringe leh, nau tihtlakna damdawi leitute tamzia hrechiang berte an ni. Tleirawl leh nula tam takin HIV kai aiin nau pai an hlau tawh zawk, dawmdawi dawr nghaktute bawkin an hrechiang. Buaithlak tak a ni.
Thil Thleng mek...
Kum 17 mi hmeichhe pakhat hi pum na vangin damdawiinah ultrasound a tihtir a, naute a lo pai tih hriatchhuah a ni. Naupaite thisen test an nih avangin an han test chu, HIV hrik a lo kai tih hmuhchhuah a ni a, a naupaina pa kum 24 mi pawh chu an test ve leh a, ani pawh chu HIV hrik kai tih hriat a ni ve leh a ni.
Thingtlang mi kum 16 (pawl 9) zirlai pakhat pawh hi a dam hleih theih loh avangin damdawiinah a thisen an lo test a, HIV hrik a kai tih hmuhchhuah a ni a, a bialpa hmasa ber chu Facebook aṭanga a hmelhriat a, kum 14/15 a nih aṭangin sex a hmang a, a hnua a ngaihzawng mi 5 te a hmanpui vek bawk tih a sawi.
Inveng rih mai ang u!
HIV darh ṭanna chu a kaite aṭangin a ni a, chuvangin he natna darh lo tur chuan a kaite laka inven hi a pawimawh ta a ni. "Ti ve suh aw," tih hi kan inzirtirna tam ber a ni a, tun dinhmun hi kan thleng a ni. Chu vangin engtin nge kan inven tak ang?
Rim nei si lo, damdawi ruite leh hmel aṭanga hriat bawk si loh, nupa inkar ni lova sex hman hi inkhap a harsat em avangin HIV lama thawktute chuan, "In tih pawhin invenna hmang rawh u aw..." tiin ruah do laia nihliap khum nachang hre turin min zirtir a, ti lo thei lo tan invenna sem ṭhin a ni. Hei hi kan rama a darh zel tur venna pawimawh a ni tih mi thiam zawkte ngaihdan a ni.
Kan hmabak...
Nikum September thla thlenga chhinchhiah danin Mizoramah HIV kai mi 29514 hmuhchhuah an ni tawh a, chu'ng zinga tam ber chu ṭhalai, kum 15-49 inkar - 92% zet an ni. HIV/AIDS chungchang hi hne leh ning hman kan la ni lo tih a chiang hle.
Hetiang hi kan ram dinhmun a nih si chuan, tun aṭanga rei vak lovah hna thawk tur ṭhalai hrisel nei mang lo leh, hnam inthlah pung chak si lo kan ni dawn tih a hriat reng mai. Hei vang hian hmasawnna nasa takin a tlahniam ang a, chhungkua, khawtlang rethei, fahrah nei tam si kan ni thei dawn a ni.
Tlipna : Ngun taka ngaihtuah chuan nun phung kaihhnawih natna ven hna hi sawrkar tan a ler lama thawh bak tih theih a tam lo hle. HIV chungchangah bik chuan he natna kaite lo hmuhchhuah leh damdawi pek bakah, inveng tura ruah do laia nihliap khum tura inzirtir hna thawh a ni deuh ber a. Khawtlang tana ṭhahnemngai thawk chhuak ṭhenkhat zingah, an nihliap lo mansak tawk an lo awm lehzel bawk si. Ruihna tur damdawi inchiuna nei hmasa lovin syringe lei tur an zawng hmasa ngai lo.
Chutiang bawkin sex hmanna tur hresa tan lo chuan invenna lei hmasa an vang hle a ni tih hi hriat a pawimawh hle. Hengte hi sawrkar hmalak theihnate chu an ni. Chuvang chuan heng natnate laka invenna hna thawh hi chhungkua, khawtlang leh kohhran aṭanga bul ṭan a ngai a ni. A ler aṭanga ṭhuai vak ai chuan, a bul aṭanga ṭan lak a sawt zawk tih kan hriat tlan vek hi.