Z O N U N Z E M A W I

Zonunzemawi tih hian sawi tur tam tak a awm thei awm ang. Mahse kan sawi dan azirin a danglam thei viau awm e. Mizoram a awm chhûng chuan zonunzemawi hi a reh tak tak tawh lo vang. Chuvangin a chhawm nungtu kan nih zel a pawimawh êm êm a ni. YMA-in theih tawpin kan ram leh khawtlang nun a lo mawi zel a, hma a lo sawn zel theih nan hmalakna hrang hrang a nei ṭhin. Hei hi kan ṭawiawm ṭhat a pawimawh a ni. Chutih a nih loh chuan kan ram emaw khawtlâng nun harsatna hrang a lo chhuak ang a, chu chuan inhmelmakna a lo siam ṭhin. Chuvang chuan kan ram leh khawtlâng nun min khai dingtu YMA hlutna kan hriat thar a pawimawh hle. Hetiang zawng hian zonunzemawi chu han luh chilh dawn ila, a ṭha awm e :-

1. Ṭanpui ngaite ṭanpui :- Zonunzemawiah chuan ṭanpui ngaite ṭanpui hi a ropui leh a hlu lai ber zinga mi a ni. A chhan chu ṭanpui ngaite kan ṭanpui hian mi dang tan malsawmna kan lo ni reng tihna a lo ni. Chubakah kan inngaihsakna lantir hi a Mizo hliah hliah bawk. In ngaihsaktawnna tel lo chuan a inpawh tak tak theih lo va, inpumkhatna pawh a awm thei tak tak lo. Chuvangin, YMA-in ṭanpui ngaite ṭanpui tih thuvawn atân a lo thlang hi a pawimawh hle. Thuvawn a nih tawh chuan rilruah a awm reng ṭhin a, chu chuan kan thil tih turah min hruai fo ṭhin. Ṭanpui ngaite ṭanpui si loin inpumkhatna hi sawi fo ṭhin mah ila, a tak takin hma lak a harsa ṭhin. Chuvangin ṭanpui ngaite ṭanpui hi a Pathian thu êm êm bawk nen; kan theih chin chinah i tlânchhe lo vang u. Ṭanpui ngaite ṭanpui hi inpumkhatna tura hmalakna pawimawh tak a ni si a.

2. Tlawmngaihna :- Zonunzemawi laimu ber chu tlawmngaihna a ni ti ila, kan sawi sual tam awm lo ve. A chhan chu tlawmngaihna chu mi dangte phûtna awm miah lova chêtna a nih avang hian, a hluin a ropui êm êm a ni. Tlawmngaihna a sawia fiah chi a ni lo va, a taka chet chhuah ngai chi a nih avang hian a nep thei lo hrim hrim a ni.

A hlutna pakhat chu mi dangte ṭanpui tura chet chhuah lam a kawh vang hi a ni. Mizo kan nih chhung chuan tlawmngaihna tih hian rilru a khawih thar êm êm a, a fiah êm êm bawk. Chuvangin kan inchhuanna pakhat tlawmngaihna lamah ṭan kan lâk thar zel a, a pâr chhuahtirtu kan nih zel pawh a pawimawh a ni.

A chhan chu ṭhangthar zêlah tlawmngaihna hi a hlu lo tial tial ang a, kan thinlungah a tê tual tual ang tih a hlauhawm a ni. Tlawmngaihna hi hmun ṭhenkhatah chuan hmun la chang thûk hle mah se, a ṭhenah erawh chuan hmun a chang pawn deuh tawh em a tih theih ang. Chuvang chuan, Mizo nih tinuam êm êm tlawmngaihna hi kan inhlanchhawm zel loh chuan a la bo mai ang tih a hlauhawm hle. Kan theihna zawn zawnah hma ila ṭhin ang u.

Tlawmngaihna hlutna leh ropuina hi hetiang zawng hian lo luhchilh hlek dawn ila :-
a) Tlaivar :- Tlawmngaihna kan lan chhuahtirna tur hmun pawimawh êm êm chu tlaivarna hmunah a ni. Tlaivarna hian tu mah inphût chi a ni lo va, inbeisei lutuk chi lah a ni hek lo. Mahni duh thua kalna chi a nihna hi hlutna pakhat chu a ni. Chubakah kan eizawnna leh zirnain a zir loh chuan duh hle mah ila, a theih loh châng a awm lo thei lo. Mahse a ṭhen hi chu tlêmin han insang mar hlek ila, kan tih theih chin a lo awm leh ṭhin. Tlaivar avângin tu mah an luck phah lo a, an hmai a mam phah lo. Tu nge tlaivar hi ka ngeih tih sawi kan hre ngai kher lo vang. Mahse mi dangte lusûn khawhar hnem tura mahni nawmna tûr lam ngaihtuah hmasa loa kal chhuah hi a ropui. Tlaivar hi tlawmngaihna tel lo chuan tih theih a ni lo.

b) Thlan laih :- Thlan laih hi tlawmngaihna kan lan chhuahtirna hmun tur pawimawh êm êm a ni. A chhan chu mahni tha leh zung sen ngai a nih avang hian a nep thei lo hrim hrim. Mahni insensona tel lo chuan a chet chhuah theih loh a ni. Chubakah eizawnna leh zirna avânga thlan laihnaa kal thei lo tam tak kan awm tawh naa, a ṭhen chu ṭan la thar leh hlek ila kan kal thei awm e. Tunlaiah chuan sawrkar chawlhah leh zan lama lo lai lawkte an awm ṭhin. Henga thawh vete hi a tê lo asin. Mahni thawh tur thawh zawha kal leh ngai ang a ni a, tlawmngaihna nen lo chuan tih theih a ni lo. Chuvangin thlan laihnaah kan hman dan azirin i tel ve ṭhin ang u.

c) Mitthi vui leh Thingpui sem :- Tlawmngaihna kan lan chhuahtirna hmun tur chu mitthi vui leh thingpui semnaah a ni. A chhan pawh hetiang hun a lo thlena han chèt vel hi, hmelhriat awm vak lohna hmunah phei chuan hrehawmna lam a chang ṭhin. Kan chhungte leh hmelhriatteah chuan a tih ve theih mai ṭhin a, mahse tu mah min hretu awm lohna hmunah chuan harsa duh tak a ni. Mahse, tlawmngaihna hian hmelhriat leh chhungte chauh a huap si lo va, a bak kal a ngai ṭhin. Mitthi vui leh thingpui semnaah hian kan hman chin chinah i kal ṭhin ang u. Chu chu tlawmngaihna kan lantirna hmun tur chu a ni.

3. Aia Upa Zah :- Aia Upa Zah hi Zonunzemawi zingah a hlu lai berte zinga mi a ni. Aia upa zah hi kan ram, khawtlâng leh chhungkuaah hian a mikhual lo êm êm a, vawi tam tak kan hre tawh awm e. Mahse a hlutna lai hi kan hre fiah tawk lo awm em? Zonunzemawiah hian a hlu lai ber a ni si a. Kan ram leh khawtlâng dinhmun thlir ila, tunah hian aia upa zahna hi a tlahniam telh telh em? Hmun ṭhenkhatah chuan aia upa zahna lantir ṭha viau mah ila, a ṭhenah erawh chuan a ṭha vak tawh lo a ni. Kan ram rohlu an ni si a, a tiduhdahtu kan lo ni mai ang tih a hlauhawm hle. Keini'n kan chhawm nung loh chuan tu mahin min lo chhawm nunsak lo vang.

Engtik ni ah emaw chuan kan dam zêl a nih chuan kan la tar ve ngei dawn. Tuna aia upate kan enkawl dan hi kan nauten an hre vek a, nakina min la enkawl ve dan tur a ni tih hriain mahni ṭheuh inenfiah ang u. Chuvangin, aia upate zah chungchang hi sawi mai lovin a takin i lantir ang u.

Zonunzemawi hi sawi uar mai lovin a takin kan thil tihnaah i lantir ṭhin ang u. Ṭanpui ngaite ṭanpui te, tlawmngaihnate leh aia upate zah baka zonunzemawi hi a awm chuang kher lo vang. Hengte hi ṭha taka kan lantir fo chuan kan ram hi a nuam lehzual ngawt ang. Chuvangin zonunmawi tak pâr chhuahtirtu nih zel i tum ang u. Hei hi Mizote min hriatna lo zel se, a van duhawm tak êm.