Written by
David M. Thangliana

MAINTENANCE CULTURE KAN NEIH A NGAI

'Enkawl' tih hian 'maintain' tih hi a sawifiah zo chiah lo a. 'Ngai awh reng tura enkawl' tih hian tlemin a sawifiah leh deuh a. Heta ka rawn sawi tum hi chu 'thawm ṭhat' a ni mah zawk awm e. Thil reng reng hi ṭha taka kan enkawl dawn a nih chuan a chhe lai apiang hi a hun taka thawm ṭhat chuan rei tak a daih thei a, Sapho thufing, 'A stitch in time saves nine' tih hian a sawifiah khawp mai. Hemi awmzia chu thawmhnaw ṭette hi a hun taka kan ṭhui chuan a ṭeh belh lo a, ṭhui tur a titam lo tihna a ni a. He thufing hi mimal, chhungkua leh sawrkar hian kan ngaih pawimawh a ngai hle.

Kan Governor hlui, Pu Amolak Rattan Kohli kha pa thothâng ṭha tak, a ṭul huna tu pawh hau hreh lo, Mizo hovin kan huat rawn leh lawm rawn a ni. Mizoram siam ṭhat a tumna lamah khan zirtirtute kha a bitum deuh hlek bik a, an zirtirna kha ṭha tawk lo a tih bakah aikal an la kha ṭha lo a ti em em a. Chumi avang chuan ,'You are not teachers, you are cheaters,' tiin District khawpui a tlawh apiangah zirtirtute kha a hau a, a vaihma vek mai avang khan zirtirtute khan Pu Kohli kha chu an haw deuh vek niin a lang.

Aizawl aṭanga tih chhuah Sap ṭawng chanchinbu Newslink ka enkawl lai a ni bawk a, kei kha koh tehah min hmang a. A duh duh hunah, "Lo kal teh," a ti a, Raj Bhavan kha a hun lai khan ka tlawh zing hle a. Chubakah chuan Mizoram chhung a fan kualnaah khan Khawchhak leh Chhim lamah min hruai ve ziah bawk a, kan inhnimhnai bawk a, a mizia kha ka hrechiang hlein ka inhria. Tu pawh kha hauh a hreh loh rualin a thin hi a rim rei ngai lo.

Chhim lama ṭumkhat kan kalin Hnahthiala PHED EE kha Tourist Lodge-a officer-ho a kohkhawmnaah namen lovin officer dang zawng zawng hriatah a hau piap piap mai a. A chhan pawh thil dang ni lovin ṭhal va ek chàr lai, April thla tir a ni a, Hnahthial khân tui an lo tlachham em em mai a. "Mipuiin heti khawpa tui an tlâkchham lai hian eng ngati nge motor-te pawha i sem mai loh, i hna hi i tlin lo a nih chuan hmun hla zâwkah ka sawn mai ang che," a ti piap piap mai a. "Chumi tur chuan hma kan la mek, ka pu," a tih pawh kha a ngaithla tawh si lo. EE lah kha hnam dang a ni bawk nen, a khur chhe lo chauh mai a ni.

Mahse a hnu deuh hlekah, Tourist Lodge compound-a kan la awm lai vékin EE hnenah chuan ngaihdam a dil titih leh lawi a, "Min lo hrethiam rawh, mipui mangang ka hmuh khân ka thin a rim em a ni," a ti a, EE pawh kha a thaw leh huaiin ka hria.

Pu Kohli-a kha ka hriat rengna pakhat chu maintenance chungchangah hian a ni a. Mizoram kha a tlawhpawp hneh bawk a, sawrkar building te kha fan a ching a. Tin, a khaw tlawh a Tourist Lodge a awm chuan Tourist Lodge-ah hlir a thleng bawk a. Sawrkar building eng pawh mai kha maintain ngai em em vek kha an ni deuh thaw a. "David, what you need is to have a maintenance culture," tiin ṭum khat chu Mizoram a hmuh dan, Raj Bhavan-a kan inkawmnaah min hrilh a. Hei hi a dik khawpin ka hria.

Khawpui chhung a ni emaw, zin kawng a ni emaw, kan kawngte hi a chhiat tirh té, sum tlém té hmanga siam ṭhat theih a nih laiin siam kan tum lo a. Zau taka a chhiat hnu leh hmun tam taka a chhiat hnuah, loh theih lohin sum tam tak sêngin kan siam a. Siam a nih mai loh chhung leh siam a nih laiin, mipuiin harsatna nasa tak kan tâwk hman ṭhin a ni. Hetiang deuh hian sawrkar building pawh hi a ni a. Tunhma, U.T. hun lai kha chuan sawrkar khan annual maintenance hi a ngai pawimawh viau a, Department tin khân uluk takin an building-te kha annual maintenance tiin an enkawl a. Hemi vàng hi a ni chék ang, tunhma building, Assam type te kha an ṭha rei hle a ni.

Mahni in chhungkhurah pawh pa ber hian tih theih leh tih tur hi maintenance chungchangah hian kan lo ngah thei khawp mai a. Mahniin ka khawih thiam lo a nih pawhin a khawih thiam rawih vat hi a finthlak hle a. Chutihrual chuan thil ho tê tê repair hi chu thiam tum ve a ṭha.

Kei pawh ka hriselna hi a ṭhat lutuk loh avangin Covid lên hnu aṭang khan ka tàptawm ang reng ta hle a. Tihtur han zawn han zawn takah chuan in chhungkhurah hian maintenance tihtur hi a lo tam thei khawp mai a. Electric lam khawih a ngaih pawhin YouTube, engkim awmnaah hian ka zawng chhuak a, plumbing thleng hian ka theih chin chin ka ti a, a khawih thiam rawih ngai lovin ka siam ve mai a. Hmanrua ka neih loh pawh local market-a lei mai tur a awm loh chuan, awlsam takin online-in ka chah mai a. Mi thiam rawihna tur sum tam tak ka khawl tawhin ka hria. Inzir peih deuh chu a ngai.

Maintenance culture hi Mizo nuna bet a ni lo tih chu kan pha vakin ka ring lo a. Thlahtu pi leh pu aṭanga kan chin ngai loh han chìn thar thut chu a har pawh kan ti deuh mai thei. Mahse tumna kan neih chuan kan ti thei a ni. America fiamthu thiam (comedian) lar tak Jimmy Kimmel chuan, a nupui fanaute March 2024 kar tawp ber chhungin Japan-ah chawlh a hmanpui a. Japan aṭanga a rawn hawn chu Japan-ho thianghlimzia a nih thu a TV show 'Jimmy Kimmel Live' ah a sawi a. "America hi kan che thianghlim viauin kan inhria a, ram dangte chu bàl leh ṭawp kan ti a, kan han hmusit deuh ringawt a. Chhungkuaa Japan ram kan han kal meuh chu kan lo thianghlim bik lohzia ka han hria a, a zahthlak ka ti ngawih ngawih. An bathroom-te chu khawi hmun pawh ni se - restaurant a ni emaw, hotel a ni emaw, bus leh rêl chawlhhmun pawh ni se, thianghlim lo hi a awm lo reng reng."

"Kawngpuite pawh a thianghlim em em a, bawlhhlawh bawm hmuh tur awm si lo hian kawngkamah bawlhhlawh hmuh tur hi zu awm miah lo a. Hman deuh khan kawngpui dunga bawlhhlawh bawm an hun pakhatah mipui rikrapna tur hri ṭha lo thlen thei thil an chhar a. Hemi hma hian hetiang hri ṭha lo thlen thei hi rêlah tihdarh a lo ni tawh bawk a."

"Hemi avang hian kawngpui dungah bawlhhlawh bawm dah hi Japan sawrkar chuan a khap a, mahse an kawngpui a bawlhhlawh chuang lo; kawnga kal mipuite chuan an bawlhhlawh paih tur chu an ak a, inah an hawn mai a ni," tiin hahipin Japan-ho thianghlimzia a sawi a. Bawlhhlawh bawm hman loh hi an zir nghal mai a ni, kawng tibawlhhlawh chuang si loin.

Keini pawh hi pi leh pu aṭanga kan lo chin ṭhan loh ni mah se, maintenance culture hi kan nuna bet ve turin kan chíng thei a ni. Kan tih ṭhan phawt chuan ngaiah kan nei ang a, ṭhang lo thar leh zel turte chuan tih ve tùr réngah an ngai mai dawn a ni. Thianghlimna kawngah pawh tunhma ai chuan hma kan sawn daih tawh a, tuna kan tu leh fate tu leh fate chuan bawlhhlawh hi an ngáithei tawh lo ang. Thianghlim kawnga kut kan thlak ang hian maintenance kawngah pawh kut hi i thlak ve tawh teh ang u.