LIRNGHNING
Kumin chhungah hriatthamin Mizo-ramah tum hnih ngawt mai lirnghing kan hreta mai a. Chuvangin, lirnghing chungchang leh hemi in chhiatna a thlen theih laka himna lam hi tlem a zawng han tarlan ve ṭha in ka hria.
Lirnghing hi lei inthuah rualrem lo tawlh che in a siam a ni a. Chu lei chhungril tawlh che chuan lei pawnlang a rawn nghawr nghing a, chu chu lirnghing kan lo ti ta a ni. Lirnghing hi lei pawnlang (crust or upper mantle) leh lei chhungril 800 kms inkar vela che in a siam a ni.
Kan khawvel (earth) chhung hi tectonic plate then hrang hrang chi riat (8) a ṭhen a ni. Chungte chu:-
1. African Plate 2. Antartic Plate 3. Australia Plate 4. Indian Plate (Indian sub continent leh Indian Ocean) 5. Eurasian Plate (Asia leh Europe) 6. North American Plate (North America leh North East Siberia) 7. South American Plate 8. Pacific Plate
Heng Plate hrang hrang zingah hian mithiamte sawi dan chuan India Plate leh Eurasia plate hi che nasa (active) ber an ni a, an insu in an in siamrem nasa hle. Chu Plate pahnih active em em chungah chuan keini India ram ṭhenkhat, Nepal leh ṭhenawm ramte hi kan awm avangin lirnghing hlauhawmna Zone V hnuaia awm kan lo tih phah ta a. Kan hriat angin nikum April ni 25, 2015 chawhma dar 11:56 AM ah pawh khan lirnghing na tak magnitude 7.8 to 8.1 ritcher scale, epicenter 15 kms a thuk lei hnuai aṭanga rawn thawkin kan
ṭhenawm ram Nepal a sawi a. Kum 1934 hnu lama Nepal rama chhiatna rapthlak ber ni turin mi 9000 aia tamin nunna an chan a, mi 23000 aia tamin hliam an tuar a, in leh bungrua tam tak a chhhia a nih kha.
Khawvel hmun hrang hrangah hian lirnghing hi a thleng reng tih theih a ni a. United Geological Survey (USGS) in a record dan magnitude 6.0 ritcher scale chin chauh lo thliar ta ila. Lirnghingin khawvel hmun hrang hrang a sawi dan hi ilo en lawk teh ang.
Kum 2010 chhungin vawi 173
Kum 2011 chhungin vawi 224
Kum 2012 chhungin vawi 146
Kum 2013 chhungin vawi 144
Kum 2014 chhungin vawi 152
Kum 2015 chhungin vawi 143
Kumin 2016 April ni 14 thlenga chhianchhiah vawi 39.
(Hemi bakah pawh hian April 15 ah mai pawh Japan ramah chuan magnitude 6.5 in lir a nghing a, mi engemawzat an thi leh tawh)
Helaia kan sawilan chin hi magnitude 6.0 chin chunglam chauh a ni a. Hemi aia hniam moderate earthquake kan tih magnitude 4.0 chin chunglam ringawt pawh hi kumin 2016 April ni 14 thleng hian khawvel hmun hrang hrangah vawi 971 (source USGS) a nghing tawh a ni.
Lirnghing nat lam tehna atan sawina (Mercalli Intensity) chi hrang hrang a
ṭhen a ni a. Chungte chu (a sapṭawngin dah ta mai ila)
Mercalli Magnitude Sawifiahna
Intensity (Ritcher Scale) (Description)
XII 8.0 or above Catastrophic
XI 8.0 Very Disastrous
X 7.0 to 8.0 Disastrous
IX 7.0 Ruinous
VIII 6.0 to 7.0 Destructive
VII 6.0 Very Strong
VI 5.0 to 6.0 Strong
V 4.0 to 5.0 Rather Strong
IV 4.0 Moderate
Helaia sawidan aṭanga mithiamten an hmuh dan (observation) ah chuan magnitude 7.0 ritcher scale chin chunglam hi chuan kawngpui khi te, in chim leh chhiatna lian tham thlen chinah ngaih a ni. Magnitude 6.0 to 7.0 ritcher scale inkar chinah pawh hian chhiatna nasa tak thlen thei.
Kan hriat angin, kumin January ni 4, zing dar 4:35 am a lirnghing, Imphal khawthlang lam 30 kms a hla, lei hnuai 55 kms epicenter aṭanga rawng nghing kha magnitude 6.7 ritcher scale a ni a. Kha pawh khan chhiatna nasa tak thlenin mi 11 (Indian 6 leh Bangladesh 5) in nunna an chan phah a, in engemawzat a tichhe bawk a nih kha.
Kumin 2016 January aṭanga April thla inkar ringawt chhung hian khawvel hmun hrang hrangah magnitude 4.0 ritcher scale chin chunglama na vawi 971 (Source USGS) lir a nghing tawh a ni.
Khawvel hmun zau zawk chu lo dah ṭha ta ila. Keini India Plate (India Sub-Continent leh Indian Ocean) leh Eurasia Plate (Asia leh Europe) vel bawrah ringawt pawh hian kumin 2016 April thla laihawl thleng hian lirnghing avangin mi 145 in nunna an chan phah tawh a ni.
April ni 13, 2016 zan dar 7:25 P.M vela lirnghing na tak (magnitude 6.9/7.0 ritcher scale) kha Myanmar ram chhung Mawlaik aṭanga chhim chhak 83 kms a hla, lei hnuai 134 kms a thuk aṭanga rawn thawk pawh khan chhiatna a thlen nual a. Indian ram bikah mi 2 in nunna an chan phah a, mi 107 in hliam an tuar a, in leh building ṭhenkhat chhiatna tenau deuh a thleng nual a ni. Bangladesh leh Myanmar-ah hian nunna chan April ni 15 thleng hi chuan report a la awm lova. Mahse in tam tak a tichhe thung.
Hetiang chhiatna in kan ram min hual vel lai hian, mak tak maia kan him tlat
ṭhin hi engnge a chhan ni ang aw? Min humtu, min vengtu, kan hmuh theih si loh, mahse a awm ngei tih kan hriat kan Pathian venhimna leh enkawlna avang a ni tih loh rual a ni lo. Chuvangin, Pathian hnenah lawmthu kan sawi tur a ni.
Himna lam vethung
A chhiat dan leh a hlauhawmna lam ringawt kan sawi chuan a khingbai theih avangin eng tin nge hetiang chhiatna lo thlengah hian kan him theih ang tih lam i lo hawi ve thung teh ang.
1. Lirnghin laia motora i chuan chuan:- Motor bul hnaia building, thing leh electric ban tlu mai thei a awm em en thlithlai vat tur a ni. A him chinah din vat tur a ni. Motor bula i awm chuan, motor bulah a rang thei ang bera bawh (crouch) tur a ni.
2. Building/ in chhunga i awm chuan:- A rang thei ang berin dawhkan/
ṭhuthleng hnuaiah bawh tur a ni. I kut leh i banin i lu leh i nghawng i dawm ang a, boruak khu lo leng vel a awm chuan, i hip loh nan i kawr emaw, rawmawl (handkerchief) in i hnar hup rawh. Lirnghing a ziaawm ta maw tihin fimkhur takin hmun him (safe place) lam i pan chauh tur a ni. In i chhuahsan dawnin electric bungrua leh kangmei tichhuak thei thil en fel la.
3. Pawn (outdroor) a i awm lai a nih chuan:- Tlan loh tur a ni. Lei a chet avangin lu a hai a, building, thing leh electric ban tlu mai thei lakah in humhimna ngaihtuah la. Current hrui chat leh thil tla in a tlak/ delh lohnaah inthiar fihlim tur a ni.
Hetiang rikrum thilah hian nang leh i chungte chuan heng in mamawh hmasa-
1. Torch/ Flash Light 2. First Aid Kit 3. Pawisa 4. Intuam hlawmna puan leh thawm-hnaw te hi a awmna in hre tur a ni - lak khawm zung zung a ngaih dawn avangin.
Hetiang thil a lo thlen hian chiai mai a awl a, ngaihtuahna fim put tum hram tur a ni. Nangmah mai bakah i bul hnaia nu nau leh ṭanpui ngaite ṭanpui thei dinhmuna i din chuan ṭanpui a, thlamuantuah ṭan tum tur a ni.
- V.R. Hmachhuana,
Theophil Run, Kanan, Aizawl