KHAMPAT BUNGPUI LEH TUNLAI
Tun hnai hian Tahanah Chapchar Kut hmangin Chief Minister meuh te, Parliamentary Secretary te, Art & Culture Director te, Central YMA hruaitu ṭhenkhat te, MZP Gen. Hqrs. hruaitu ṭhenkhat leh mi dang dang an kal hlawm a. Khaw hrang hrang an tlawh bakah Khampat Bungpui pawh an tlawh a. A ven himna tura sum thawh an tum thu thlengin kan lo hre ve zel a, a lawmawmin a ropui ngei mai. Chuvangin, a chinchhuak deuh leh hma lo lak tawh dan te tawi deuhin sawi a ṭha awm e.
Pi pute titi khawchangah chuan, Kawlphai an chhuahsan dawn hian Bung an phun a, “A zarin lei a deh tikah he laiah hian kan lo kir leh ang,” an ti e an ti a. He Bung phuntute hi tun hnua an sawi kan dawn dan chuan Lusei, Hmar, Lai, Paite, Haka, Gangte, Dai, Bawng, Asho, P^ng te chuan an pi pute phun niin an sawi hlawm a, chi leh chipeng (clan or sub-clan) dangte pawhin an sawi ve mai thei.
A hun ni thei awm hi Mizo history nen kan chhui chuan, China ram hmar chhaka cheng Shan-ho chu Burma ram hmar lamah khawthlang panin an tawlh thla dul dul a, kum 1229-ah tuna Assam ramah hian Ahom Dynasty an din tih Edward Gait leh Cambridge History of India te chuan an ziak a. Chuti a nih chuan Kawlphaia awm pi pute chu kum 1200 AD velah an nawr chhuakin a rinawm. Pi Puten Khampat Bungpui pawh hi kum 1200 AD hm^ hretah an phu a ni mahna.
Khampat Bungpui chuan lei a dek ta ngei a. Kum 1916-ah chuan Kawlphaiah Mizote an pem lut ṭan ve a. Ṭhangtharte hriata sawi leh hmasa ber chu Tirhkoh Dengkunga (a hnuah Pastor) a ni a. NEIG rawngbawltu niin Manipur aṭangin Kawlphai an lut a, kum 1936 khan Khampat Bungpui hi a ṭhiante nen an tlawh a, a lo lian hle a, an teh a, hlam sawm pahnih laia lian a ni a, a hlim hrai hmun a tlin thu Kristian Tlangau-ah a ziak a. Kawlho chuan Lusei te chu an lo hre hle a, Bung pawh in pi pute phun a nih thu an lo sawi nghe nghe (November 1936).
Pu Thanghleia, Hnahlan leh a thurualpuite chuan kum 1952 February thla khan pi pute sulhnu hlui chei thar leh turin Bung hmunah hian an kal a, a hnuah Bawkt> khawhin an cheng a. Kum khat dawn hnuah tuna Khampat khaw awmna, motor kawng kamah hian an awm nghet ta a ni. Kum 1952-ah chuan Bungpui chu a kak hnuaiah a tliak rup mai a, an ngaih te pawh a ṭha lo rum rum a. Buddhist Puithiam upa tak an r^wn a, ani chuan, “Ngaihṭhat loh tur a awm lo ve, in aiawha ding a ni a, in lo awm hnu hian a din a rem tawh lo a ni,” a lo ti niin Pu Thanghleia hian a ziak a ni. (Ramthar, December 1961).
Kan tarlan ṭhenkhatte hi chu a titi viau a, mahse ngaihnep mai chi chu a ni chiah bik lo. Mizo hnahthlak chi leh chipeng hrang hrangin an pi pute phun nia an sawi hi a duhawm hle a. Hei hian thlah khat leh chhuahna thuhmun kan nihzia a tilang a; chi leh chipeng dangte sawi dan pawh kan la dap zel ang. Pi pute Kawlphaia an chen lai hian ṭawng inang emaw, inhnaih tak emaw an hman tlan, tun hnua kan ṭawng hlun leh bul deuh a inan a, a thuhmun aṭang hian a rinawm hle bawk. Socialogist Franceson leh Jakes M. Jasper-a ten, “Kan inzawmna bul emaw, a chhan kan hriat emaw te hi, a dik leh dik loh ai mahin, inzawm nia pawmna thinlung hi a pawimawh zawk a ni,” an lo ti hi a pawimawh em em a. Chuvang tak chuan Khampat Bungpui leh a phuntu chu kan pi pute an ni tia kan sawi hlawm hi a hlu tak a ni.
Khampat Bungpui hi tlawhtu an tam hle a, an la ṭhahnem deuh deuh dawn pawhin a lang. A sira luang Khampat lui hian Bungpui dinna hi a la hek zel a, kum 2007 bul lam te kha chuan feet 33 vela zau chauh leilungin a dang tawh a. Humhim a ngai tih hriain ṭhianzaho chuan kum 2007 April thla khan, Aizawlah “Khampat Bungpui Humhalhtu Committee” an din ta hial a. He Committee hian mi tlawmngaite thawhlawm hmangin hna a thawk ve nual tawh a. Chung zinga pawimawh ṭhenkhatte tawi t>in sawi ila.
Khampat Bungpui dinna ram, zau ve deuh hlek chu Committee hian a lei fel tawh a, Khampata kan member Kohhran upa pakhat hmingin sawrkarah Patta fel diam a ni a. Tin, Khampat lui luanna kam leh lam (Bungpui dinna ni lo lam), Nul ram zau angreng tak pawh lei fel vek niin sawrkarah Patta fel vek a ni tawh bawk. Hetiang hian hmalak a ni a.
Thawh Khatna chu - Kham-pat kan member-te rawt-nain, lui luanna sawn nan, thing zai lian deuhte a ban atan zing deuha phunin, a tlangpui leh a zate kham a ni a. Tui lian hmahruaiin hnawl a len te t^ngin, chu chuan lui luanna a sawn beisei a ni a. Mahse kan rin dan ang loin, tui lian chuan a len bo ta duak mai a ni. Thawh Hnihna atan, JCB te ruaiin Nul ram kan leiah tui kawnglaih a ni a. Tui pawh ṭha takin a luang tawh a. Mahse fur tui a lo len tak tak chuan a hrut mam leh vek a, JCB hmanga kawr kan sial pawh a bo zo leh ta bawk. Thawh Thumnaah chuan, Nul ram kan leiah tho, Thawh Hnihna aia Bungpui dinna aṭanga hlat zual, lui luang sa luang kawi loa mar taka luang tura tui kawng Bull-dozer-a sial a ni a, lei vung a tam bawk a, a ṭhat tawh ngei beisei a ni a. Mahse fur tui lian a lokal meuh chuan, a hmaa mi ang tho khan a hrut mam leh ta vek a, kan tui kawng sial pawh a bo zo leh ta vek bawk. Tui lian kal dan tur hi hisap thiam a har em em a, a mangan thlak hle.
Tuna Committee ruahmanna chu, Bungpui bulah ngei hian, ṭhal lai tui k^m lai ngei hian Retaining Wall ṭha leh nghet tak siam hi a ni a, sum a awm chuan hei hi thawh leh atan ṭha berin kan ring a ni. Chief Minister zahawm tak Pu Lal Thanhawla'n a hmunah ngei a tlawh a, a ngaih pawimawh avang leh sum pawh thawh ve ngei a tum avang te, Central YMA in eng emaw tih ve a tum thute kan lo hriat hian lawmawm kan ti a, ropui kan ti bawk a, kan thla a muang em em a ni. Hna thawh dan tur hi, experience chhet> kan lo neih ve te leh, hmalak zel dan tur a duan te thlirin inrawn ho a, ngaihtuahna sen ho ni thei se ṭhain a rinawm. A hmuna awmte nen pawh inpawh tak leh innel tawna rel ho a, hmalak za a pawimawh hlein kan hria a ni.
- B. Lalthangliana