Written by
- Reuben Lalnunthara Hnamte

KAN HRISELNA KAN NGAIHPAWIMAWH A HUN

Tunlai hian kan ramah LPS news-ah zantinin nau piang leh mitthi an puang ṭhin a. Mitthi kan tamin a bikin mipa kan tam zawk zel bawk a, veng tin maiah mitthi an puang deuh reng bawk. Whatsapp Group hrang hrangah ni tin mitthi an tarlang reng bawk a ni. Kan ram mihring tlem te maiah heti khawp mai ni tin mitthi kan tam mai hi a lungchhiatthlak hle mai a, mitthi an puan tam ber lah ṭhalai tak tak an ni bawk. Chu mai piah lamah ruang char leh thih thutna a thleng deuh reng bawk a, ruihhlo avanga thi thut thut an tam rualin ruihhlo ti ngai lo pawh an tam tho mai. Heng thih thutna kan tih hi vawikhat lai kha chuan covid vaccine nghawng a nihte kan ring a, kan sawi chamchi bawk. A nihna chen chu a lo awm pawh a ni thei a, nimahsela, ngun taka han thlir hian tunlaia kan ei leh in leh, kan awm awl ta lutuk hi a ni ber ang em? tih hi zawhna pawimawh tak a ni tawh.

Khawvelah hian kan dam hlen dawn lo va, kan thih hun chu a la thleng vek dawn a ni. Ṭhalai tam tak zingah vanduaina avanga thihna lo thlengte hi kan dan theih chu a ni hauh lo nain, fimkhurna hian kawng tam takah kawngro chu a su ngei mai. Ṭhalai hmalam hun ṭha tak nei, thi kan tam lutuk ta erawh hi chu a lungchhiatthlak khawp mai. India rama ngah pawh hian a population thlirin mitthi tamna ber kan ni mai ang em? tih te ka ngaihtuah ṭhin a. Cancer tam lamah chuan kan champion-sa ngei mai a; HIV hrikai tam lamah lah kan kan sang hle a, zuk leh hmuam lamah lah kan sang hle bawk. Chu chu Kristian tamna ram awm dan a nih chu; thil inhmeh lem lo tak chu a ni. Hriselnate, damreinate hi a Pathian thu em em tih hi kan zirchhuah a hun tawh hle mai. Thuthlunghluiah pawh khan Pathianin a hnam thlan Israelte chu an lo hrisel a, an damrei zawk nan awm dan tur leh ei leh in hrisel engkim a lo ruahmansak vek a, Juda ho chu tunah pawh khuan an hriselin an dam rei khat viau bawk.

Kan damchhung rei lo teah hian kan hrisel chuan kan hlim a nun a nuam ṭhin; kan hrisel loh erawh chuan thil engkim hi a ninawmin kan rilru thlengin a khawih ṭhin a ni. Thil hlauhawm anga kan ngaih lem loh, hlauhawm tak si, mihring nunna min suat hnem em em tu chu ‘ei lutuk’ hi a ni ta tlat mai. Tunah phei chuan Aizawl khawpuiah khawvel ram danga an ei ang ei leh in tuihnai tak tak kan ei ve thei tawh a. Kan hahdam tawh bawk si a, hei hi damdawi ruihhlo ang mai hlauhawm a ni tan tawhin ka hria. Naupang thau tak tak, ei leh in uar luat avanga harsatna tawk lah an tam tawh a. Naupang te te zunthlum thisen sang leh natna dang vei hriat tur an awm ta nawk mai. Ei leh in hi in-control kan zir loh chuan chhungkaw tam tak min tichhetu a la ni dawn chauh zawk niin a lang. Japan ho khi chu an damreiin an hrisel a, eng vang nge kan tih chuan – an naupan tet lai aṭangin chhungkuaah diet control hi an lo inzirtir vek tlat mai a ni.

Tunah chuan kan ram phei chu Vawksa thau kan ei uar si, bawngsa a thau thau kan duh a, ar te lah a vun thau tak tak ei kan uar a; mawm lam leh cheese leh butter lam kan uar em em mai bawk si a. Kan thlan a tla tlem si, hna hahthlak thawh lah mi tam zawk hian kan peih loh bakah, a hahdam chia hna thawh a lo ni tawh bawk si a. Zanah kan mengrei a, zana thil ei vak vak kan ching bawk si nen hian kan hmabak chu, Heart attack, stroke, zunthlum, thisen sang leh a dang tam tak a ni mai. Thlai hnah leh a rah kan ei tlem bawk si a, kan ei leh in uar lutuk hi chu kan la chhiatpui dawn chauh a ni. Damdawi ruihhlo ang maia hlauhawm kan hmachhawn mek a ni. A bikin mipa hi hmeichhia aiin kan insum thei lo lehzual a, hei hian mipate min suat nasa hle mai. Zan tin news an puanah hmeichhia aiin mipa thi kan tam fe zawk zel a ni. Chua chhapah zuk leh hmuam; India ram state-a uar lawrlak kan lo ni bawk si a, tuibur, meizial, kuhva, sahdah, gutkha lam product nen kan uar em em mai a, kan ram hmabak hi chu ṭha lo tak a ni.

Vanduaina avanga natna leh thihnate chu kan sawi lawk theih a awm lo va, kan pumpelh theih loh chin pawh a awm bawk. Nimahsela thihna leh natna tam tak hi chu keimahni insiam chawp avanga lo thleng a ni tlat a ni. Kan ramah Rau kan uar hle; eng rau rau emaw hi kan uar a, kan chang tam narawh e. Thianghlimna raute hi rau rau rauvah chuan chan chi tak a ni. Tunlai kan boruak hi chu keimahni insiam chawp avanga natna hian a khat tawh a. Tunhmaa kan la hriat ngai loh natna hi kan ngah ta em em mai a ni. Hmanlai mite damrei ka hriat ṭhenkahtte phei kha chu kum 80 hnu lamah pawha Tarmit vuah ngai miah lova lehkha la chhiar thei kha an awm ṭhin a, tunlaiah erawh naupang te te tarmit vuah ngai kan ngah ta em em mai a ni.

Kan ngaimawh em ema lang si lo, thil hlauhawm min run mektu chu ei leh in insum loh leh, zuk leh hmuam insum loh hi a ni tlat a ni. Chuvangin kan ram hian kan taksa hriselna lam hi kan uar thar a pawimawh hle mai a. Ei leh in lama invawn (Diet control) te hi chhungkaw tin hian kan inzirtir uar a ṭul ta a, khawtlang kohhranah te pawh inzirtir uar a ṭul ta hle. School hrang hrangah pawh hian naupangte hnenah Diet Control hi zirlai pawimawh tak, subject pakhat hiala dah te pawh a ṭul ta hleiin a lang.

- Reuben Lalnunthar Hnamte