Written by
- Dr. Lalnunthara

ZORAM DAMNA TUR KAWNG–II

Kan ram damna tura ṭan lak dan tur chu hlawm thumin ṭhen ta ila; hetiangin: 1) Rorêltute pawimawhna, 2) Mipui pawimawhna leh 3) Kohhran pawimawhna.

1) Roreltute pawimawhna : Bible-ah chuan, “Mi tin an chunga rorêltute thuin awm rawh se. Pathian thu lovin tu mah roreltu an awm si lo; roreltua awmte hi Pathian ruat an ni,” (Rom 13:1) tih kan hmu a. Hetih rual hian Pathian ruat an nih chuan ro an va rel rei lo ṭhin ve tih zawhna a lo lang nghal a. A chhan nia lang chu a ruattu Pathian duh dana ro an rel ṭhin loh vang ni berin a lang.

Kan hriat ṭheuh angin Party hrang hrangin sawrkarna an siam tawh a, an inang tlangpui zel ṭhin a ni. Eng nge a chhan kan tih chuan, Party System hnuaia kal an nih ṭhin vang a ni. Kan lo kalpui ṭhin tawh danah hi chuan Party Worker-ten nasa takin an Party chak nân tha an thawh a, an Party-in sawrkarna an siam a nih chuan sawrkar hnuaia hlâwkna zawng zawng chu an chan turah an ngai tawp ṭhin a ni. Hei hi thil tihdan tur pangngaiah ngaih a ni ṭhin bawk. Hetiang ngaihdan tihlawhtling tur chuan Dan ding lai te chu a lo hnawk fo ṭhin a, Dan te chuan palzût emaw pawhfan emaw an hlawh ṭhin a ni.

Hei hi tihdanglama Dan rorelna (rule of law) kalpui theih a ni a; mahse, tidanglam ngam sawrkar kan la nei ngai lo a ni. Dan rorelna kalpui hi kalpui loh aiin a awlsam zawk daih laiin, kan kalpui duh ngai lo ṭhin hi a makin ram tan a pawi a ni. Entirnan, Chartin, Duitin leh Cubic lung dik lo te hi tuna an nih ang hian an hming vuah mai ila, a harsa lo. Tumna a awm loh vang mai a ni.

Tuna Mizoramin harsatna hrang hrang a tawh mek lak aṭanga min chhanchhuak thei awmchhun chu kan Pathian chauh hi a ni. Mihring thiamna leh finna ringawt chuan kan inchhanchhuak thei dawn lo. Kan ramin harsatna a tawh mêkte hrechiang a, kan ram a dam leh theihna tura Pathian hnena ṭawngṭai a, mipui aiawha sual thupa chawina min neihpuitu Chief Minister Pu Lalduhoma hi fakawm ka ti takzet a ni. A thawhpuite nen huaisen takin Dan rorelna hi kalpui zel se, kan Pathian pawhin kan sualte ngaidamin kan ram hi a tidam ngei ang. A nih loh chuan Mexico leh Colombia ang khu kan hmabak chu a ni mai dawn a ni.

Tin, sum leh pai duhâmna avanga Dan rorelna sawiseltute hi chu mi tlem tê chauh an ni a, "Kan dang hneh lo a nih chuan," tih hi a awm tur a ni lo. Rorelna dik leh ṭha kalpui a nih avanga lungawi lo pawh an awm mai thei, rorelna dik leh ṭha hi kan nei thei tak tak lo vang tia beidawng pawh lo awm tawh ṭhin mah se, mipui tam zawk hian tuna roreltute hi beiseina sang tak nen an thlir mek a ni.

Tuna sawrkar mêkte hi an bul ṭan dan a dik a, he kawng hi an pênsan lo a nih chuan Pathian pawhin mal a sawm ngei ang. An pênsan a nih erawh chuan rei tak an daih bik lo ang. A chhan chu, Pathian thuah chuan, “Ka thu an zawm chuan... an zawm loh chuan...” tih a ni zel si a. Ram rorêltute hi mipui kaihruaia kawng dik zawhpuitu tur an ni a, mipui duh dana thle kual mai mai tur an ni lo bawk a ni.

2) Mipui pawimawhna: Mipuiten rorêltute beisei dan dika kan beisei a pawimawh. Rorêltuten kawng bumboh an zawh fo ṭhin tawhna chhan lian tak chu, mipuite – a bikin, Party Worker-te an ni ṭhin. Prof. Ram Ahuja chuan, "Ram hmasawnna a kal ṭhat lohna chhan ber chu hmanrua (resources) emaw, thiamna (technical skills) tlakchham vang emaw ni lovin, ruahmanna felfai (political policies) awm loh vang a ni," a ti (Source : Social problems in India by Ram Ahuja, third edition, Rawat Publications, New Delhi). He thu hi a dik viauvin a lang, ram rorêltute hian mipuite kaihhruai an tum dan kawng mumal tak an nei tur a ni a, chutiang nei loten ram an kaihhruai chuan ramin a tuar ṭhin a ni tih chu kan hre ṭheuh awm e.

Tuna rorêl lai mêkte pawhin mipui hamṭhatna tur ruahmanna an siam a, a hlawhtlinna tur hi mipuite ko-ah thui tak a innghat a ni. Tuna sawrkar ruahmanna ang hi chuan hna thawk nasa apiangin sum an la lut tam dawn tihna a ni a, mi tam takin nasa taka hna an thawh chuan kan ramah sualna pung chho zel lovin, a tlahniam zawk tawh dawn a ni. Tin, Aizawl khawpuia awm, thlai chinna tur ram nei lote chuan thlai chin theihna hmun ram awmna, thingtlang lamah an kir leh pawh a la ngai ngei ang.

Ka lo vei ve em em ṭhin, tu Party pawh lo sawrkar se, Ministry an siam fel veleh Chief Minister hova sual thupha chawina neih a, Zoram damna tura tih tak meuhva Pathian hnena dil hi a ni a. Chu chu Chief Minister hian a ti ta hi ropui ka tiin lawmawm ka ti a ni. Pathian pawhin a chhang ngei ang tih hi ka ring tlat bawk a ni. Mipuiten kan tihtur hmasa chu, rorêltuten huaisen taka Pathian duh dana ro an rel theihna tura Pathian hnena dilpui a ni. A dawt lehah chuan, mipuite hi thuawih leh tihnuama kan awm hi a ni. Mipuite hian rorêltuteah hian rinna i nghat phawt ang u.

3) Kohhran pawimawhna: Kan ram dinhmun tlangpui chu kan tarlang tawh a. Pathian malsawmna kan dawn tawhah kan lungawi thei lo a, a dang kan duh belh zel a, mamawh inpetawn theite an inkawmngeih thar zel bawk ṭhin a nih hi! Mizote min chawikangtu Pathian tan Grep rah ṭha mi anga rah tur kan nih laiin, engti zia nge ni hetiang dinhmuna kan din tak mai ni? Kan rama sualna hrang hrang do hian Kohhran pawhin nasa takin ṭan a la tawhin, a la mêk zel reng a ni tih chu kan hre ṭheuh awm e. Kan dinhmun erawh chuan ṭhat lam aiin ṭhat loh lam a pan zel niin a lang bawk si! Eng nge a chhan ni ta ang le? Kan ram roreltute chuan Pathianin kan sualte a ngaihdam a, kan ram a tihdam leh theihna tura hmahruaiin nasa takin Pathian an au tawh a ni tih kan hre ṭheuh awm e. Ram rorêltu hetianga hma latu kan neih vawikhatna niin ka hria a, mipui pawh an phûr hle a nih kha.

Ram hruaituten hma an la tawh a, Kohhrante hian eng nge kan tih ve ang? Kan kaldan pangngai hi a ṭha tawk e, kan ti mai dawn em ni ang? Pathian râwn chunga ngun taka hmalak dan tur ngaihtuah a pawimawh tawh hlêin ka hria. Bible chhung thu hriatna kawngah chuan kan sang viau a, Bible chhiar chhuah bakah a ziaka ziak chhuak pawh mi tam tak an awm tawh a. Pathian thu zawm kawngah hian ṭan lak a ngai a ni. Hetiang hian rawtna siam ta ila:

1) Kohhran mite hian ṭhahnemngai takin ram rorêltute tan i ṭawngṭai ṭhin ang u. Sawrkar a ṭhat loh chuan Kohhran pawh kan ṭha lo tihna a ni. A chhan chu, sawrkar siamtu mipui kha Kohhran mite vek kan ni bawk si a. Inthlan hmain nasa takin kan ṭawngṭai ṭhin a, kan ngawi leh ta mai ni hian a lang ṭhin a. Hei hi i bansan tawh ang u. “Engtin ngai maw van khawpui khian, hmangaiha tlanchhuah kan Zoram hi, mi tin nun dan, lemchang nun hi sim rawh u, tia au hian ka ring ṭhin a...” tiin hla phuahtu pakhat chuan a lo phuah hial tawh a ni.

2) Kohhrante hian sual hi a takin do tawh ila. Entirnan, kan sakhaw Puithiamte hian, “Ka bial chhungah chuan Tribal Scholarship lak duh vangin tu ma'n an Income an tidanglam tur a ni lo. Sum leh paia innghah aiin Pathiana innghah a pawimawh zawk a ni,” ti ṭhin se. Kohhran Upate pawhin anmahni bial an fan pahin he thu hi a pawimawhzia sawi zui zel bawk ṭhin se. Hetiang bawkin BPL ni lo tur BPL nih te, Ration Card dawn tur rawng ni lo dawn te hi Kristiante tihtur a nih loh thute hi uar takin sawi ṭhin ni se.

3) Kohhran Hmeichhiaten buhfai ṭham leh ṭham lo chhungkua an chhinchhiah vek a, chhung inkhawm nitina nei thei leh nei thei lo an chhinchhiah bawk ṭhin a, tu ma'n an sawisel ngai lo. Hetiang bawkin Income tidanglama Tribal Scholarship la ṭhin chhungkuate, BPL ni lo tur BPL chhungkuaa awmte leh Ration Card neih loh tur rawng neite chhinchhiah se. Chhung tinah Campaign nei bawk ṭhin se.

4) Silchar kawng a ping, a ping dawn tih vanga Dawrkai ṭhenkhatten an bungraw man a tisang fo ṭhin hi a Kristian lo hle bawk. Kohhran Hmeichhiaten Dawrah lengin ti tawh ngai lo turin fuih se la, a ziaawm thuaiin a rinawm bawk.

A chunga tarlan tlem têah te hian bul ṭan ila, kan Pathian lawm zawng tak a nih dawn avangin kan ramah harhna lo thlenna tur hmahruaitu pawh a nih ngei a rinawm bawk a ni. Thil ṭha lo nia langte pawh kan do ngam lo a, kan kal dan pangngaia kan kal reng hi chuan kan ram hian dam lam aiin chhiat zawk zelna lam kan pan ang tih a rin theih a ni.

Sual do hian ṭan kan la nasa tawh tih chu tarlan tawh angin kan hre ṭheuh ang. A tawp berah chuan sual kan do dan kî hi thlak tawh ila, kan ṭhatpui zawk ngeiin a rinawm. Kohhran member tam leh tam loh lam aiin, Lal Isua duh dan kan zawm ṭhat leh ṭhat loh lam hi ngaih pawimawhah nei zawk ila, kan ram damna kawng pawh a ni ngei ang.

- Dr. Lalnunthara