Written by
Dr. T. Vanlaltlani
Durtlang

PUTE U, RAMRI CHU ENGTINNGE NI ZEL ANG? MUANCHAN CHI A NI TAWH SI LO

Naupang te emaw ka nih ka tih laiin, Covid 19-in kan ram a rawn luh aṭang chuan, kum upa lam, kum 60 chung lam (ka kumin mi teltir ve ta tlat si a) chu pawn lama kal chhuak tam lova inah awm tur tih chu bengah a in thumrawn tlut tlut ta mai a. June 22, 2020-a Janata Carfew hnu lawk aṭanga vawiin, Nov. 7, 2020 thlengin Inkharkhip (Lockdown)-in min tuam chho ta zel mai. Lehkha chhiarna hun ṭha nei tura inngaih laiin ngaihtuahna hman ding theih miah lovin hriat nuam lo thil tam tak, ram leh veng chhungin kan tawng chho a. Ramri buaina lamah ngaihtuahna hman a ngai leh bawk. 

Hri leng hi zawng mithiam­ten inven dan kawng min hrilh zawmin a ziaawm deuh mahna tih bak chu mihring thiltihtheihna-in a thunun phak a ni lo. Fimkhur viau pawhin a kai theih thova, fimkhur lo tak tak pawhin an kai zel tih pawh a ni chuang hek lo. Zirtirna kan dawn ang leh thuneitute thupek zawm erawh mitinin kan tihtur a ni. Thupek pawisa lo lui erawh kan awm ve zel bawk a. 

Ramri buaina erawh zawng mihring siam chawp leh mihring tihreh theih ni ngeiin a lang. Mipui rilru hah leh nat dan hre thiam ve ruau ruau tan chuan a reh felna tur kawng zawn chu tihmakmawh a ni ang. Thinghlun, Saihapui V, Vairengte leh a chhehvela thil thleng, Lailapur hnam dang unaute chet vel dante chu ngaihnawm miah si lo, hriat kan duh bawk si an ni ta. Kan tlangvalte thisen meuh a han chhuah phei kha chuan rilru hi a lo na vawng vawng mai a ni. Engtinnge ni zel dawn le? 

Sawrkar hma lak dan tur ṭha engnge ni ang?
Ni danga harsatna kan tawh zeuh ṭhin tawh pawh a tuartu tan na tak tak a awm theih laiin a ram pum min nghawr dan a na lo deuh. Tun ṭum ramri boruak hi chu Sawrkar tan mutthluk san a rem mawlh lo. Engtinnge hma a lak tak ang? Kan ram chanchin (history) hre mite a rawn thuai thuai a ngai lawm ni? Ram chin hria te, Dan thiam leh hriate phungbawm pawh a mamawh ngeiin a rinawm. 

British-in min awp lai leh a hnu lama kan ram enkawl zel dan chhui mi (research lo bei tawh te) te pawh hman ṭangkai a ṭha ang a. Heng ti tura an hriatna leh thiamna sawk khawm tur hian hma han la thuai thuai sela aw. 

Hriatna thawhkhawmleh document pawimawhthliar fel ava ṭul hmanhmawh em
Mi pakhat chauh hriat dan dik tho mahse ṭanchhan a ngheh a, a fel zawk theih nan kan ram chanchin hre miten an hriatna an thawhkhawm a. Rilru lama hriatna fel tak an neih tichianga thlawptu thuziak(document) pawimawhte hi lakkhawm a va ṭul em. 

Hetiang buaipuitu tur Commi­ttee (Boundary Com­mittee nge a dang) Boundary Commission siam dawna rin nghal mai remchang tur emaw pawh hi tun aṭanga ruahman chhoh a va ṭul ve le. Mipui benga ri tam deuh leh ri tam lo deuh mahse ramri nghawng thei document chi hrang hrang lakkhawm a ṭha. 

Kum 1870-a Cachar DC Mr. Edgar leh Mizo lal aiawh Suakpuilala te inrem­naa ramri chin an chhin­chhiah chiang nia an sawi (Bengal Government Notifi­cation Sept. 19, 1870-a siam, Calcutta Gazette Sept. 21, 1870, p.1863-a chuang an tih) te, Bengal Eastern Frontier Regulation Act, 1873 beh­chhana kum 1875-a siam, British-Indian Government Notification No.2299-P Aug. 20, 1875  an tih (Cachar Inner Line te an ti bawk awm e) te,  kum 1895 September thlaa Governor General of India-in-Council thupuan te, kum 1896-1897 a Cachar Inner Line chhunga ram Acre 3,75,760 a zau Lushai Hills chhunga a awm thu chuanna Form No. 46, Forest Department, Assam Area of Reserved Unclassed State Forests, 1896-1897 te, kum 1933 (Assam lam ṭanchhan nia sawi) Cachar Inner Line Notification No.2107 A.P.9th March, 1933 leh a hnu lama document pawimawh siam, India Independence kuma mi te, kum 1952-a mi te, kum 1971 leh a hnu lama kan ram Union Territory a nih leh state puitling kan nih ve hnua ramri sawina kawnga document pawimawh dang zawng zawngte hi lakkhawma remfel ṭhat a va ṭul em. 

Kan ramri a felna tura a ṭangkai dawn phawt chuan document pawimawh kawltute hian an phawrh phal vek ang tih a rinawm si. 

Sawrkar chu engtikah nge a chet ṭan dawn le? Mipui hian kan va nghakhlel Em! 

Assam nena kan ramri tihfel hi chu Mizo tawh phawt chuan kan duh vek ni tawhin a lang. Buai kan ning a; kawngpui in kharsak leh lirthei dan beh kan hne tawh bawk. Ramri avanga innghirnghona tireh tur hian mi naranin a tih theih si lo. Kan sawrkar hian a buaipui tur a ruat thuai hi a kawng zawh tur hmasa chu niin a lang. Sawrkar chuan keimahni lam inruahman chungin Central Sawrkar leh Assam Sawrkar a lo berawn thei. Kan Sawrkar hruaitute ṭanchhan tur chu kan mithiam rualin document proof nen thlap an lo buatsaih a ṭul si. 

Dan lam thiam bikten an theihna zawng zawnga an lo puih bawk chuan hma lak a harsa tawh lovang. Mizoram sawrkar hruaitute hian ṭanpuitu tur chu in nei ṭha dawn asin. Kan mithiam leh thil hriate hi an inhuam hle tawh tih haider chi a ni lo. 

Duhthusam No.1-5 thleng pawh ṭanchhan tur enin a lo siam theih tho lo'm ni? 
Tunlaia kan han hriat tam deuh dan chuan kum 1875-a ramri kha (ti mai ila) keini lungawina, kan ram dik tak tilangtu niin TV lamah te kan ram hruaituten an sawi a. Awle, chu chu duhthusam No.1-ah neiin chumi ngei chu Central leh Assam Sawrkar hruaitute hmaah kan phut ang. Kan hlawhtlin pawh ring tlat ila. 

Chumi chang tura kan ṭanchhan letthla thei tur ṭanchhan Assam-in a lo neia ka ram ngei nia kan hriat an ram ni zawka tilang thei document an lo neia kan ṭang zo ta lo a nih chuan duthusam No.2 ah kal a ngai mai thei. Chutiang chuan, hma la miah lova buai leh ringawt ṭhin ai chuan chet chhuah ran hi a ṭul tawh tak zet lo'm ni? Thufingin ‘Thir chu a lin laiin deng rawh’ a lo tih angin mipui leh mi thiam bikte rilrua ramri tihfel duhna a len em em lai hian, kan ram hruaitute hian, muangchang lovin in puanven han sawi chhing teh u khai. 

In mite thiamna, theihna, inpekna leh inhuamna hi hmang ṭangkai ula hma kan sawn sawtin a rinawm. Vawi duailo kan hruaitute leh mithiam rual ṭhutkhawm pawh a ngai ang. Kan muang­chan phei chuan engtikah mah kan ramri a fel lovang. 

Tuna kawngpui dan leh tihchhiat hi chu a reh leh mai ang. A karah eibar dapna kawng dang kan ram hruaitu­ten in zawng hi a fin thlakin kan mamawh zui zel tur a ni reng. Kil tinah kawng ṭha neih tum zel ila. Mahse kan buaina ber, tihfel a nih loh chuan zual zawkin a lo irh chhuak leh ṭhin ang, thil pawi zawk thlen thei laka invenga ramri hi ching fel turin, mipuite hian roreltute hi kan ngen tak zet a ni. 

Mipui rilru hi a in hawng a, kan Sawrkar hruaitute hian chet chhuah dan tur in duan pui thuai chuan mithiamte pawhin an phatsan lovang che u. Ramri chingfel thuai tur sawrkar mipui hian kan mamawh e. Kan mamawh tak hi in thawh chhuah chuan Mizo mipui rilru hi a dam mahna.