LEITLANGPUI TANA HMASAWNNA RAHBI ‘LMC’
A vawi khatna atan March ni 29, 2023-ah Lunglei Municipal Council (LMC) inthlan neih a ni a, Lunglei khawpui kaihruai tur leh hmasawn zelna kawnga hma la tura din a ni. Lunglei hi Mizoram State hnuaia District hrang hrang zingah mihring tamna hmun pahnihna a ni a, LMC din a nih rual hian Mizoram pum huapin Lungleiin ngaihven a hlawh thar a, Leitlangpui tan hmasawnna pakhat a ni a tih loh theih loh. Hei hi Lungleiin thil ṭha zawk leh hmasawnna thar, danglamna ṭha zawk nei tura bul ṭanna thar a neihna a ni.
Lunglei Municipal Council (LMC) hi mi ṭhenkhat tan chuan lawmna tur a ni ngei ang, beiseina sang tak nei pawh an awm nukin a rinawm ngêi mai. Mahse, chutih rualin Lunglei mipui eng emaw zat hi chuan an ngaihven hran em em lo niin a lang. LMC lo piang ta pawh hi party tinte bakah politician leh mipuite tan inang tlanga tiharhtu a ni a, Councillor-te hi an hausa viau dawn lo va, hmasawnna thlen nghal áwk áwk tura beisei chi pawh an ni rih kher lo maithei. Chutih laiin, Lunglei hma hun hriltu tur, a bul ṭanna atana ruahmanna siamtu turte an ni a, an pawimawhin an hlu hle dawn a, nakin thleng dem zui hlawh theihna tak tur pawh an ni bawk ang. Nimahsela, Lunglei hmangaihtu chuan Lunglei Municipal Council (LMC) hi a ngaihthah a rem ngai dawn lo. Tin, councillor thlan te kaltlangin tualchhung âiawh tura hmala tur in leh Lunglei huamchhûnga ward hrang hrang aiawhtu heng councillor-te hian tualchhûng sorkar leh khawtlang inkara palai hna thawkin, an bial mipuite duhdan leh an ngaih pawimawh berte an sawipui anga hma a laksak ṭhin dawn a ni.
Municipality ah chuan rorelna ramri (jurisdiction) fel taka kham a ni a, State hian duh duhin a chawk let tur a ni lo a, âiawh thlantlin ten mipuite ro an rel a, mipuite chuan hmun pawimawh ber an chang tur a ni. Tin, mahniin sum hmantur a chalai ang a, hmasawnna ṭha tak a kal thei ang, NREG erawh mangṭha a ngai thung ang (hei hi mi tam tak chuan an ui maithei). Municipal Council chuan hnathawh kawr an hâktir a, awlsam leh ṭangkai zawkin hmun leh hmun ah mipuite, khua leh tuite rawng an bawltir dawn a ni. Aizawl aṭanga engkim thunun hi a bo tawh ang a, 'govt. of Aizawl' tih ṭawngkam hi thawnthu ah a chang tawh ang. Ral aṭang chuan inhmangaih hi a har a ni mahna! Ram rorelna kháwl chu a kal zawt zawt tawh mai dawn a, State Sawrkar phur an tihzan sak mai bakah sawrkar laipui an puibawm a ni tih an hre zual ang. Ram leh mipuite sum leh pai, ei leh bar dehchhuah an hre thûk tial tial ang a, 'hmasawn rawh u' tih an ngai lovang, a ruhrel (structure) a fel chuan an kâng áwk áwk mai tur hi a ni a. Mipuite thinlungah 'chawmhlawm' nih inhriatna kha tih reha awmin mahnia ro inrel thei leh mahnia ding theia inhriatna ṭha mi rilru ah an tuh ang a, chu chuan rilru put hmang ṭha mi (positive mind) a pe ang a, chhungril lam vitamin an dawng ngei ang.
Tunah hian Lunglei hian mihring pung zel avangin in leh lo din chungchangahte, dawr leh Office sak kawngahte a tawt chhoh tak zel avangin harsatna tam tak a tawk mek a ni. Hemi chungchangah hian State Sawrkar chuan hma a la a, 74th Constitutional Amendment Act, 1992-a Lungleia Municipalities chungchanga a thupek angin khawpui mipuiten mahni tualchhung thil an enkawl theih nan Municipal Council siamin hma a la a ni. Chu chuan chak zawk in hma a laksak thei dawn a ni.
Lunglei Municipal Council din hma hian Lunglei ram enkawl dan hi a bul berah chuan Village Council (VC)-te ṭhanem ngaihna vang leh tualchhûng mite aw angin an thawk a, dan mumal awm em em lova kalphung hmanga enkawl a ni a, inkaihhruaina tlemte chauh a awm a chak zawk a hmalak a harsat hle a ni. Mahse, khawpui lian zel leh rorêlna mumal zawk mamawh anih avangin khawpui lo ṭhang lian chho zel hian harsatna hrang hrang a tawhte sut kian nan Lunglei municipal Council (LMC) din chu thil pawimawh tak a ni ta a ni. Lunglei Municipal Council (LMC) hian Mizorama khawpui hmun pawimawh tak inrelbawlna leh hmasawnna kawngah mipui te hian kan mamawh ta hle a, rorêlna ṭha leh khawtlâng nun ṭha nei tura din Lunglei Municipal Council hi a thuneihna chhunga inkaihhruaina leh eizawnna kawnga mawhphurtu leh enkawl tura ruat angin ṭha takin a thawk ta a ni.
Lunglei municipal Council (LMC) din leh ṭhan lenna atan Municipal finance enkawl hi a pawimawh hle a, Council hian sum lakluhna ah chuan chhiah chi hrang hrang te, Central fund lokal te leh toll tax dang dang te aṭangin sum a lalut ṭhin a, Property Tax, Trade License, User Fee, state sorkar aṭanga khawpui hmasawnna atana sorkar laipui ruahman a ni. Hmasawnna hna thawh tur leh hnathawhna senso phuhruk nan sum leh pai hman na tur chu fing taka ruahmanna siam a ni. Khawpui lo ṭhang chho zel ah lirthei tawt avang a tlan dan mumal zawka kalpui a nih theih nan kawngpui siam leh enkawl te pawh a huam tel a ni. Tin, vantlâng lirthei service, bus kalna tur leh terminal-te tihchangtlun a, mipuite tana inbiakpawhna leh inkalpawhna tihchangtlun tumin hma lak a ni bawk a ni.
Lunglei Municipal Council (LMC) hian a huam chhunga sumdawnna kalpui dan tur vil turin trade licence pek chhuah a tum mek a, Lunglei khawpui chhunga sumdawnna kalpui mek te chuan council aṭangin trade licence an la tur a ni. Lunglei Municipal Council aṭanga trade license la tur chuan sumdawngte chuan dilna form an thehluh a ngai a, chu chu document ṭul tak tak te nen an thehluh a ngai a, chungte chu heng te hi an ni–a neitu nihna emaw, in luah emaw, identity proof, address proof, building plan pawmpuina, fire safety clearance (a ṭul chuan), leh sumdawnna kalpui, kawngpui sira thil zawrh, sak, leh thil thleng hrang hranga mipui mamawh permit emaw licenses pek chhuah leh dang kaihhnawih eng pawh a huam vek a ni. Dilna a dawn veleh council chuan document-te chu a zirchiang a, a hmun te chu a enfiah a, dan kaihhnawih zawm a nih leh nih loh a enfiah ṭhin. Approved a nih hnuah trade license chu sumdawnna neitu hnenah pek a ni a, fee hman tur leh renewal requirement pek nghal tur a ni bawk a ni.
Lunglei municipal Council (LMC) hian harsatna leh buaina te chu hmalak dan tur te ngaihtuahin, khawpui hmasawnna leh mipuite hamṭhatna kawnga hmasawn zel theih nan ṭan a la nasa em em a. Tin, thingtlâng mite khawpui lamah an lo pem luh avangin khawpui a lo ṭhang chho zel a. Insakna hmunhma te leh Parking area-a buaina lo awm te chu khaw mipuite enkawltu ber Village Council chuan a chinfel sak theih loh avangin chak zawka hma la thei turin Lunglei Municipal Council (LMC) hi din a ni. Chu mai bâkah Lunglei Municipal Council (LMC)-a inthlakna hian rorêlna kalphung a thlak danglam a ngai dawn a, chu chuan khawpui mipuite mamawh tur ngaihtuah thiamna nasa zawk leh inrelbawlna changtlûng zawka kalpui a ngai dawn a ni. Mipui âiawh tura thlan te leh lungawi lohna chinfel dan tur leh khaw chhunga buaina chinfelna kawngah palai hna thawkin, mipuite inkara inremna leh thawhhona ṭha zawk siamin, inremna siamtu hna an thawk a nga, ruahmanna an siam angin Lunglei Municipal Council (LMC) chuan mipuite chakna pe thei tur leh khawtlâng inpumkhatna tipung thei tur, mi zawng zawng huapzoin rorelna kalphung thar chu siam a tum hle a ni.
Lunglei Municipal Council (LMC) thil tum ber pakhat chu Lunglei-a mipuiin sawrkar aṭanga an thil mamawh leh thlakchham awm mekte sut kian sak a ni a, tui tih thianghlim leh tui hna tih tam na kawng ah te leh bawlhhlawh sawngbawlna leh paihna hmun hma ṭha zawk te, tuihawk luanna mumal neih loh avanga kawngpuia tui luang ṭhinin kawngpui a tihchhiat phah te hi a ngaipawimawh em em a, tuihawk luanna mumal zawk neih theih nan leh streetlight chhe hnem lutuk siamṭhat te leh hriselna leh zirna hmun tihchangtlun leh kawngpui ṭha leh thing leh mau nungchate humhalh thlengin ruahmanna a siam a ni a. Park, inkhelhna hmun, leh intihhlimna hmunte chu mipuite hlawkna tur atana siam te pawh a huam vek a ni . Tin, Lunglei Municipal Council (LMC) hian mipui telna a thuthlukna siamna kawngah leh khawtlang hmasawnna atana hmalakna hrang hrangah a pawimawh hle a, hei hian khawtlang mipuite nunphung zawng zawng tih hmasawn nan a pui dawn a ni.
A tawpna atan chuan Villages Council (VC) kalphung atanga Lunglei Municipal Council-a inthlakna hian Lunglei khawpui inthlak danglamnaah hun pawimawh tak a entir a, thingtlâng rorêlna kalphung hlui aṭanga khawpui lian zawkte mamawh ang zela tunlai anga inthlak danglamna a ni. He inthlak danglamna hi pawmin Lunglei chuan khawpui hmasawnna nghet tak, thawhhona leh mi zawng zawng huapzo rorêlna kawng zawh a tum a, chu chuan khawpui hmalam hun nung leh chhe thei lo tur lungphum a phum a ni. Lunglei Municipal Council hi Lunglei khawpui inthlak danglamna ṭha tak thlentu a ni a, a chhûnga chengte tan hmasawnna leh rahbi thar a lo thlen a ni. Service pekna te, khawtlâng nun ṭhatna te leh khawtlâng inrelbawlna, sum leh pai lama hmasawnna leh rorêlna dik a ngaihpawimawh avangin council hian khawpui chhûnga cheng zawng zawng tihchangtlunna kawngah hmasawnna rahbi thar a kai a, Lunglei hi a lo ṭhang chho zel a, Lunglei Municipal Council (LMC) hmalaknain nghawng ṭha tak a lang chhunzawm zel dawn a, hei hian khawpui hmalam hun tur chu thlah kal zelte tan rahbi thar a siam dawn a ni.
- Lucy Zonunsangi
MA Political Science, IV Semester
ICFAI University Mizoram.