LEHKHATHAWN HLUI NGAIHNAWM TAK

- P.C. Lawmkunga

(He lehkhathawn hlui leh ngaihnawm tak mai hi kum 77 zeta upa a ni ta. Vawiina Mizoram, tun hmaa Lushai Hills ni thina Superintendant (bawrhsap) hna chelh hmasa ber John Shakespeare-a, Mizovin Tarmita an tih ṭhinin khatih laia Mizorama awm Welsh Missionary Rev. EL Mendus-a (Pu Mena) hnena a thawn a ni a. Upa lam te tan phei chuan lung a tileng viau mai thei. Lehkha chhutna khawl typewriter ngata chhut chhuah, a ṭhen lai phei chu pen tuia siam ṭhat leh chawh rân nual te pawh a awm a, hei hian a tak a nih zia a tilang hle bawk. He lehkhathawn thlâ lak chhawn hi Pu Thangsailova, Zârkawt, Govt Higher Secondary Schoola Vice-Principalin kum 2003 khan min pe a. Hmanni khan hai chhuak lehin ka han chhiar nawn leh a. Tarmita’n Missionary hnen meuhva zu a han sawi mawi te hi a rilru tumtlangzia a tilang hle. Chubakah Kristian sakhaw thehdarhna kawnga a lo ṭangkai ve zia te pawh a lang a, a bengvârthlak hle bawk. Mi dangte’n hre ve se tiin hei kum 10 chuang fe hnu-ah Mizo ṭawngin ka rawn let chhuak a ni. Pu Thangsailova chungah pawh ka lawmthu ka sawi e. Hei hi lehkhathawn chu a ni e.)

1, REDBURN STREET,

CHELSEA, S.W.S

TEL.FLAXMAN 8021

20th April 1939

Duh tak Pu Mendus,

I lehkhathawn sei tak April 4th-a mi khan min tilawm hle mai. Nia, ka Mizo hming hi ka hre chiang khawp mai. Kan zinga ṭhenkhatte chuan hming nalh lo zawk an put laiin kei chu vannei ka inti khawp mai. Mi pakhat phei chu Sap Râwnga an ti fo mai a. A hnu-ah chuan Lusei dictionary a siam a, chutah chuan ‘Râwnga’ tih chu, “Mi nelawm leh zaidam” tihna tiin a dah. Midang pakhat chu kawrchung tial a hâk ṭhin vangin, “Sakei Sap” an ti niin a sawi a, mahse ka ring chiah lo. Kan putar duh tak Porteous-a, rilru ṭha leh Bawrhsap fel ber pawl, misualte dim hauh lotu kha, “Tau-uara” an ti leh tlat bawk. Tin, Plowdena kha Biangsera an ti a, nui deuh sûng reng Kornel Loch-a kha ‘Thentiauva’ an ti leh mai. Mi dang tam tak pawh an la awm - e khai! Dundas-a kha Sapsanga an ti a, Bengali overseer pakhat chu Sap Hânga an ti thung a. A duh vak ka ring lo deuh a ni.

Vai Hâl: Kan khaw hâl tâk eng khua ber khan nge he hming hi pu ta tih ka hre chhuak zo lo va, khaw te pakhat kan hmelmaten bihrûk nana an hman, hming mumal nei lo kha a ni mai thei. Khâng lai hun kha a nuam lovin a pawi ber chu ka chawh chhuah ni hauh si lo buaina kha a ni. Aizawl bul hmar lam aṭanga rawn inṭanin Lushai Hills chhim lamah a ṭaidarh ta kha a ni a. Hmar lamah khan buaina inṭan ta lo sela chuan indo buai miah lovin ka duh chu ka hmuh theih ka ring. Thupêk zawm duh lo lal ṭhenkhat an awm tlat mai a. Kuli pêk chungchanga buaina a ni deuh ber. Luseiho hian Sapho ram kha rûn fo lo sela chuan Sapho hian Lushai Hills hi an luah ngai lovang tih hi ka ṭanchhan nghet tlut reng chu a ni. An ram kan luahsak hma khan inrempui kan tum reng a, kan hlawhchham kha a ni a. Chuvangin, Lusei ho hian a theih chhûng chu an ram kan luah avanga kan insensona-ah hian min pui ngei tur a ni a, hnathawktu leh buh chhiah pawh min pe tur a ni. British India chhunga chhiah petute’n a zawng a zaa sum an sêng ringawt hi a dik thei lo va. Luseiho chuan, “Sawrkar chuan pawisa hman sên loh a nei alawm” an ti mai niin a lang a. Sawrkar pawisa hi a ram awp chhunga mite thawh khawm a ni tih an hre thiam rih tlat lo.

Ka ṭhian hnâr kûl zet mai kha ka hmu chhuak thei ta lo va. Khâng mi pahnih zu bêl tlanpuitute kha hmuh leh ka duh ngawt mai. Lusei ho hi an rilru a chhe ngai lo va. Tlai khat chu Liankhâra inah a Upate nena kan inkawm laiin, chu mi ni chiah chu a hma kuma an khua ka halsak ni a ni tih ka han sawi chhuak a, an nui nasa mai a, “Ni e, khatih lai kha chuan kan indo rêng a, tunah chuan zu kan inho ta a nih hi. A ṭha fê zawk” an ti mai a ni.

Mi an pianthar avanga zu in lo tura tih ngawt mai chu Lusei ho tân a ṭha emaw ka hre lo va. Zu ruih hi a Kristian lo ti a, rui lova a tawk chauhva in dan thiam tur zâwnga in zirtir chuan in siamṭha zawk em em ang tih hi ka ngaihdan a ni. Tuna in thil kalpui dan mai ai hi chuan mi
ṭha-ah in chhuah zawk em em dawn a ni. Hetia in tih chhan ni ta bera lang chu an pianthar leh thar loh finfiah nan a ni a, chu chuan thil dang in ngaihtuahna zawng zawng a bûk thlu ta a ni. Luseiho hi zu ruih hmang hnam an ni ngai lo va, a châng changa han lem hlek an duh a ni mai a, an zingah zuruih hmang ka hmu khât khawp mai. Zu hi in tur ṭha deuh mai a ni a, chaw ṭha a pai hnem hle bawk. Lal upa tak, damrei zet tawh pakhat pawh khân kum hnih kal ta aṭang khan zu tih loh chu thil dang tehchiam a in vak lo. Luseiho zingah hian suahsual bawlna a awm ngai lo, a changa mi rûn an ching tih mai loh chu an nungchang a mawi hle a ni. Amaherawhchu, mi an rûn tawh vêk chuan an che rothap thei ṭhin khawp mai.

Nangni North Lushai Hills lama awmte hian Sap Upa leh Pu Buanga laka in bat nasatzia hi in hria em tih ka ngaihtuah ṭhin a. Sawrkar aṭanga puihna an dawng dawn miah lo tih hre sain an lokal a, atir lamah phei chuan harsatna an tawk nasa hle a ni. Heng Sap te hian tihluihna an hmang lo va, mi ṭanpuina an ngen ngam chauh va, mite pawhin an hre thiam lo va, mi tuarchhel leh hmangaihna ngah ni lo phei sela chuan an hlawhtling hauh lovang le; mahse a tawpah chuan an Mission chu sawrkar puihna tel lovin a hlawhtling ta ngei a, Sawrkar hmalakna phei chu lo ni ta zawk sela chu, a ram mite hi an hneh thei hauh lovang tih hi rinhlelh rual a ni lo ve. Sap Upa leh Pu Buanga chuan an let a, an tuh a, nangniho hian in seng ta a ni. Pu Zawna (Zosaphluia) leh Rowlands (Pu Zosapthara) te pawh kan ṭhian an ni a, mi ṭha an ni, mahse an hmaa lokalte khan lei lo let hmasa lo sela chuan an hlawhtlin ka ring tlat lo. Pi Zawni (DE Jones nupui) hi Syhlet lamah khan a nulât laiin kan lo hre tawh a. Zosapthara khan khawsikpui a vei hluah mai a, kan inah rei fe kan enkawl alawm mawle... A dam loh chungchanga thil nuihzathlâk deuh ka han hrilh ang che aw. Daktawr khan damdawi atan zu (champagne) a chawh a, chutih lai chuan Zosapthara chuan nikhua a hre meuh lova. Zosaphluia erawh chu a phun deuh sup sup a, mahse daktawrin thih leh dam kâr thil a ni a tih tlat avangin a thu chu zawm ṭhain a hre ve ta a. Ka nupui chuan Zosapthara chu no khat a han pe a, a han lem chhin a, “Kha kha engnge ni?” a rawn tichhuak phut mai a. Ka nupui chuan, “Daktawrin a chawh che a nia, in tur thianghlim tak a nih kha” a lo ti a. Zosapthara chuan, “A va tui ve” a rawn ti a, in leh a nghakhlel ta viau mai a. A rui a rawn reh chuan Zosaphluia chuan engnge a nih hrilh hmasa lo chuan zu chu a pe tawh dawn lo tih a sawi ta a. Daktawr lah chuan la pek zel rih tur a ti mauh mai si a. Chutah ka nupui chuan a thil in tur chu engnge ni tih a hrilh ta nge nge a, daktawrin a ṭul a ti tih pawh a hrilh bawk a. Zosapthara chuan, "Awle, daktawrin a chawh chhung chuan ni mai rawh se. Dam chhuah ka duh si a.” a rawn ti a. A thil phût ve erawh chu daktawrin lehkhaa ziakin dah se a ti a, ka nupui chuan a ṭûl aia tam a intir lo tih a lo sawi ve bawk a. He lehkha hi Insumtheihna Insurance Company tan a duh a lo ni a. E taka na, thil nuihzatthlâk zet mai a awm asin. Zosapthara chu kan inenkawl chhawk zak zak mai a, a damdawi chu kan pe zawm zel a. Pawnah chuan damdawi dahna palang kha dawhkanah a inhung a. Zan khat chu Zosaphluian a riahpui zan chuan palanga zu awm kha a chanve zetin a lo phai ta mai a. Kan awmpuiho khan an lo tem ve a lo ni a, mahse Zosaphluia kan han puh lui tlat mai chu a khawngaihthlak hle mai.

Pu Zosaphluia hian Lushai Labour Corps ho kha France ramah a hruai a. Chulai hmuna anmahni ka hmu lo kha chu a pawi ka ti kher mai. China ho leh mihang tlem ka hmu a. Negro ho nen hian bihrukna khur (trench) khatah kan awm ho va, German ho lah chuan min bomb ulh ulh reng a. Mihang tar lam deuh hian, "German ho chu mi nikhua lo an ni... bomb darh vek teh ang” a ti lung lung a. Mahse Luseiho chu ka hmu ta miah lo a ni.

Pu Buanga dictionary kha ziak zawh a ni tawh a, Calcutta-a chhut turin an thawn a. Phek 1660-1700 inkar zeta chhah a ni.

Kristian sakhaw thehdarhna kawngah khan tha ka thawh ve tho mai a. Sir Bampfylde Fuller khan Mission kuta sikul dah kha a duh lo va, mahse ka inrawlh avangin thil kha a lo danglam ta a, khatia sikul kan neih tâk khan a pui nasa hle che u tih hi in pawm ka ring bawk a. Thil dang ṭha deuh mai ka tih leh chu Lunglei lama Missionary leh an nupui te Aizawl lama kar khat emaw ni 10 zawk emaw ni chama rawn zin tura ka sawm kha a ni. Lusei ho khan Lunglei leh Aizawl lama Missionary te an inngeih lo tih thu an vawrh darh a, an chotuah tawn a. Lunglei Missionary te rawn zin hnu-ah chuan Aizawl lam Missionary te nen a huhova inkhawmna te neiin chung thu vir vel zawng zawng chu a reh ta a ni.

Ka ziak sei ta hle mai, ti rawh? Lusei ram kan luh tirh aṭanga kum 50 zet a lo ral ta a, ka chhuahsan lehna pawh kum 34 zet a lo ni leh tawh a, mahse anni kha ka theihnghilh ngai lo a ni.

I Missionary hming mawizia hi i ngaihtuah ngai em?

Dam takin awm la, nangmah leh i hna atan vanneihna ka duhsak a che.

I ta dik tak,

John Shakespeare