Written by
- Lalthanpuia Fanai

TIH FEL NGAI TIH NGHAL ZEL

Khawvel a changkang zel a, hmasawnna hrang hrangin keini Mizoram pawh chumi ruala ke pen vel zel zo rih lo mah ila, khawvel ruala eng emaw chen pen ve zel tum phawt a ṭha âwm mang e. Kan sawi tur hi ṭhenkhat hriatsa a ni ngei ang, a hre lo tan i'n ti dawn ang aw.

Inneih registration leh a kaihhnawih

Hmeichhia leh mipa nupaah kan han insiam a, inneih tuk emaw inneih karah emaw, kan venga marriage register-ah inziah luh vat tur a ni, chutiang hre lovin mi ṭhenkhatten sang chuang chawi an ngai tawh ṭhin. Honeymoon hman hmaa ngaihtuah hmasak ngai thil a ni e. Sorkar hnathawk lam tan nomination siam rem a lo ngai ta mai thei, vanduai tawh hnua thil tih hi a khirhin a harsa ṭhin, vanduaina tâwk thei vek kan ni si a.

Birth Certificate leh a kaihhnawih

Damdawiin hrang hrangah nau kan han nei a, rei rial lovin hming phuah nghal emaw a ngai nghal tlangpui, Birth Certificate pawh awlsam takin nau neihna Damdawiinah a lakchhuah theih nghal deuh titih mai ṭhin. Hming kan sak hian eng hming pawh ni se a ṭha vek mai, a ṭha lehzual chu hnam hming lamtawia dah lovin a lampuma kan phuah tel zel a ṭha ber mai, entirnan R. Hmingṭhaa tih aiahm Hmingṭhaa Renthlei tiin. Kan fate birth certificate-a ziah turah pawh keini nu leh pa hming hi voter id/birth certificate ang thlap a kan ziah a ṭha ber. Heng namnûl leh ngaihtuah chiang lova thil tih hian nakinah buaina nasa zawk min thlen thei a ni tih i hre thar leh ang u. Khawvel kan inkalpawh zung zung thei tawh a, kan fate hmathlir thui tak kan neihsak a ngai, ram changkang heng Europe, America leh khawmualpui dangah lehkha zir emaw, hna thawkin emaw an la awm ang tih mitthla chungin kan fate hming i sa ang u.

Nu leh pa tam tak pian ni thla leh kum hre lo, ‘rambuai kum, lo zawhlai vela piang’ tia chhinchhiah hi an awm nualin a rinawm, chutiangah chuan Kohhran record hai nachâng hriat hi a ṭha hle. Presbyterian Kohhran hi chuan Synod office-ah Archive Department a nei a, hetah hian Pastor ṭanglai, pension tawhte record zawng zawng kha a lut vek a, computer-ah vawn vek a ni, pian ni leh thla hre lo tan pawh Baptisma chantirtu khan an baptisma certificate-ah an chantir ni, pian ni, thla leh kum ziah nachang an lo hre deuh zel, ṭha tak a ni. Kan Pastor ṭang hmasate pawh kha ziah nachang hria a tam zawk an ni, hei hi hlu tak a ni.

Ro ziah fel leh a kaihhnawih

Mihring hi thi turin kan lo piang kan ti âwl lo va, thi tur erawh chuan tu mah kan indah phal hauh lo vek mai. Chhungkua kan dam ṭhat lai tak hian ro hi ziah fel a ṭha. Ro ziak fel lova boral ta, tu leh fate Court-a inkhing ta pawh an tam âwm e, chuvang chuan i tu leh fate i hmangaih a nih chuan, i dam ṭhat ver vawr lai tak khan ro ziak fel ang che. Khawtlanga mi challang tu emaw pahnih tal hriatpuitu hming ziak neih hi a him hle bawk.

Chutiang bawkin kan bank account-ah te kan nomination ziak fel turin bank account kan neihna lam kal ila, siam ṭhat ngai – belh leh paih emaw a ngai a nih pawhin thla a liam hmaa tihfel nachang hriate hi mi fing an ni.

Tin, kan motor neihte pawh hi a thar tir aṭanga kan ta a nih loh chuan hming thlak hi kan tihmakmawh a ni, chutiang bawkin motor insurance pawh. Motor lei leh hralh chungchangah motor hralh chhawnga sum lalût kan awm ta zel ni paw’n a lang, kan lei dawnah motor smart card-a hming chuang voter id kha lak tel ngei ngei tur a ni, chuti lo chuan hming i thlak thei lo vang, a pe thei lo che a nih chuan lei loh kha a him ber. Motor secondhand kan lei a, keimahni ngei hminga kan thlak hnuah insurance pawh keimahni hminga thlak leh theihnghilh loh tur a ni.

Death Certificate leh a kaihhnawih

Kan hmangaihte'n chatuana châwl tura min han kalsan hi chuan an ngaih a na a, lung an tileng a, an hmun ruak a zau duh a ni. Laina hnaiten mitthi signboard-a hming a dik em tih lo chik ve a ṭha, sorkar leh thil danga hming ziah dan ni lo tàr palh a awm thei, Sorkar kaihhnawiha thalak hlui en let ngaih hun a lo awm hian, hming ziah dan inang lo a awm hian a pawi thui em em a ni. Hmangaihte thihna nemnghettu lehkha (death certificate) lak hi thil hrehawm tak a ni, mahse rei rial lovin a latu tur dik takin death certificate hi lak vat tur a ni, a ni loin an lo lak hian buai a na duh. Tin, kum a lo vei tam tawh hnuah phei chuan awlsam taka vengchhunga lak theih mai kha, office dawr a lo ngai tawh a, hun leh tha a hek a, buai a zual phah hle.

Voter ID update & rualbanlo certificate

Sorkarin kum upa leh rualbanlo a ngai pawimawh deuh deuh, a lawmawm ngawt mai. Tun hnaiah phei chuan vote thlak ni tur aia hmain polling booth (vote thlakna hmun) pan remchang ve thei lo, kum 85 leh a chunglam leh rualbanlote vote thlak turin an Inah kalchilh (Home voting) a ni. Chumi pawh kum 85 a pel tawh, chumi pawh rualbanlo a ni a, ngati nge home voting an tihsak ve loh le? tih zawhna a awm mai thei. Voter id-a kan kumte update-tir nachang hriat a pawimawh âwm e.

Rualbanlo pawh hi certificate neih thlap a ngai ngei ang, rualbanlo certificate nei tur hian Sorkar damdawiinte pan tur a ni. Rualbanlo certificate neite hi kum an tlin hnu emaw, pasal an nei a nih pawhin Sorkar hnathawk chhungkuaa mi an nih chuan, family pension la thei tura tih an ni, hei lo pawh hi hamṭhatna hrang hrang a awm âwm e.

Sorkar office hrang hrang dawr tur hian hun leh tha a hek a, mamawh ken kim loh leh ṭul tih kim loh avangin kan hun a hek ṭhin hle bawk, Sorkar department hrang hrangte hian website an nei tlangpui a, hengte hi en hmasak nachang hriat a ṭha âwm e.

Hengte hi famkim lo takin ka ziak a, heng bakah hian sawi belh tur leh ziah belh tur tam tak a awm ngei ang, a hre zawkte cho chhuaktu ni mawlh teh se.

- Lalthanpuia Fanai