Mizote hian National Politics kan ngaihven tawk lo vem ni?
India ram democracy tihlungtu ber kum 2024 inthlanpui Lok Sabha (Lower House) atana neih chu a thawh khatna (Phase 1) April 19 Zirtawpni khan zawh fel a lo ni ta a. He inthlanpuiah hian State leh UT 21 chhunga constituency 102 ah te vote thlak a ni a. Hriat theih chinah chawhruala vote tla zawng zawng hi 63.89% niin a ṭha thawkhata ngaih a ni. Ram pum huapin Tripura chu vote tlak ṭhatna ber niin 80.17% lai vote a tla a. Thawh khatnaa tel ve Bihar constituency 4-ah chuan vote tla hi 48.23% chauh niin a chhe ber thung. Hmarchhak state zingah Mizoram, Nagaland leh Sikkim te chu Lok Sabha seat pakhat chauh nei an ni a. Manipur, Meghalaya leh Tripura te’n seat 2 ṭheuh neiin, hmarchhaka state lian ber Assam-in seat 14 a neih zinga 5 ah inthlan hi a hmachhawn a. BJP leh a thawhpuite sawrkarna hmarchhak state hovah hian vote tla a ṭha tlangpui a. Bangladesh nena inramri state te: Tripura, Assam leh Meghalaya-ah te chuan vote tla hian 70% chin chunglam an kai a. Tin, chi leh chi buaina leh inchemharnain a tlakbuak rehloh Manipur ah 68% leh Arunachal Pradesh ah te pawh 65% bawr velin vote an thlak a ni.
Hetih lai hian Mizoram chhunga polling station 1276 zeta vote tla erawh 56.68% chauh niin kum 2019 kha a phak lo hle a, seat khat chauh nei ve tho Nagaland-ah chuan Eastern Nagaland district 6 ah political demand an neih tihhlawhtlin a nih loh avanga lungawi lohna lantir nan inthlan an dangchat (boycott)-a, vote thlak an awm mang lo chungin Mizoram aiin vote tla a pumpui thuah a la ṭha tho a ni.
Eng ngati nge Sawrkar lam inbuatsaihna leh thawktute inpekna nasa tak karah, Mizo mipuite Lok Sabha inthlanah vote thlak turin kan chhuah tlem em em? tih zawhna hi lo inzawt ta ila. Tunhnaia UPSC result chhuaka Mizo tling kan awm loh lehpek chhante nen khan a topic hran daih ni mah se, chik taka chhuta chip neuh neuh chuan sawi zawm leh kaihkawp theih dante pawh a awm awm e. Mizote hian national politics kan ngaihven lovin kan buaipui lem lo va, all-India service leh central service-a luh pawh hi kan chak lem lo niin a lang.
Kan hnung lawk November 7, 2023 khan MLA inthlan kan hmachhawn a. 'Kalphung thar, Mipui Sawrkar' din intiamtu ZPM chu hneh takin kan lo thlang tling tawh a nih kha. Mizorama vote thlak thei zinga 78% in kha inthlanah khan vote an thlak a ni. Kum 2023 inthlana thil danglam tak chu regional party pahnihte inchaltauhna kha a ni a. Congress leh BJP chuan tel ve loh aiah an ring an rawn rawlh ve ang lek chauh a nih kha. Mizote politics zawna min tiṭhangharh nawn fotu leh kan lungno kaichhuak báng lotu chu Mizo rilrem zawng politics, ram leh hnam tih thupuiin funkim taka a khaikhawm hi a ni. Chu ram leh hnam chu thil hmuh theih loh, a taka hmachhawp awm si (idealist project) anga kan hisap chang a awm a. A tam zawkah erawh chuan hmuh leh khawih theih thil (empirical issue), heng ramri, raltlan leh ramchhung hmasawnna chungchangte sawi, khel leh buaipui nan kan hmang ṭhin bawk.
He ram leh hnam issue hi India ram mite hnam hlawma insiam chhoh zelna (nation-building project) thuhla nen ngaihpawlh tur a ni lo va. Mizo tam zawk thinlunga a lan danah chuan Mizo ramrite venhimna leh, Mizo hnam humhalhna thuhla a ni tlat a ni. Chu chu hriain Mizorama political party hrang hrangin vote zawn nan an lo campaign pui nasa tawh hle a. ZPM pawhin kum 2018 MLA inthlanah a taka luhchilhin, kum 2023-a sawrkarna an lo siam zet chuan Mizote duhdana kal tur party, mahni state bil dah pawimawh berna (regionalism) chu thupui bera neitu an nihzia an sawi uar hle. A nih chuan national politics ah eng nge kan dinhmun ni ta ang le?
Tun Lok Sabha inthlan hi right-wing politics champion-puitu Bhartiya Janata Party (BJP) leh, centre-left politics kalpuitu Indian National Congress (INC) te chuan ideology hmanga inbeih nan an hmang nasa hle a. Congress kaihhruai eptu party 41 intelkhawm Indian National Developmental Inclusive Alliance (INDIA) tia inphuah te chuan, BJP kaihhruai National Democratic Alliance (NDA) sawrkarna chu paihthlak tumin kil tin aṭangin thang an kam a. Kum 2014 aṭanga rorelna khawl vuantu BJP leh a sangawizawnpuite’n India ram an kaihhruai dan leh, Parliament-a an majority hmachhuana dan thar tam tak sawihona leh inhnialna (debate) mumal pawh awm lova an pass leh a awmsa an thlak danglam te, BJP rorelna hnuaiah sakhaw tenau zawk zuitu (minority), abikin Muslim te laka hleih neihna nasa tak an lantir avanga buaina zozai hi sawi tur a tam hle awm e. Chutianga thawkkhat laia an dan dinglai siam ṭhat zingah Forest Conservation (Amendment) Act (FCAA) 2023 chu BJP MP paliin minute 38 chauh sawihova tihtluk niin, a thu ken ṭhenkhat chu hmarchhak tribal hnamte tana mit tikham tak mai a ni.
Tin, kum hmasa lama sawi hlawh tak Citizenship Amendment Act 2019 pass a nih khan a taka hman a nih hunah, ILP hmanna hmarchhak state-te chu huam ve lo turin min sawi a. Amaherawhchu, ILP huam chin ni lo hmarchhak state-a CAA hmanna tur notification thar ber avangin Assam-ah chuan boruak a sosang leh ṭan hle. Jammu and Kashmir-in Constitution kaltlanga invenhimna dan an neih, Article 370 hlihsaka UT pathuma an han phel thawk mai te, Mizo leh Naga hnamte’n kan duh loh em em international boundary min hung phuisak a, zalen taka Ṭiau chhak leh thlang kan inkalpawh theihna; Free Movement Regime chu Manipur buaina leh, Meitei Sawrkar fin chalak thiltih vanga tihtawp tuma hma an han la lui tlatte hi a huatthlala awm tak zet a. PM modi Sawrkar hnuaia Act East Policy thil tum, hmarchhak state leh Asia chhim chhak ramte inkalpawhna leh inlaichinna ṭha zawk siam a, ramri hawn zau nen a inpersan hle. Myanmar (Burma ni ṭhin) sawrkarin kum 1948 aṭanga a ram mite hnam tin chi tin an nihna bosal ṭhaka Burman hnama luankhawmtir vek an tumna, Burmanization policy an kalpui dan leh India rama Hindutva ideology, BJP-RSS inkawpin an kalpui dan hi a thuhmun viau mai.
A sap ṭawng thumal, India pawh ti ṭha duh lova Bharat ti ngata an koh ramah hian a ram mi zawng zawng Hindutva (Hindu mi nihna, Hindu lalram tun din lehna ideology) hnuaiah intukluhtir tuma Zirna sang zawk (higher institutes) hmang te, Mass Media kaltlangte leh sikul syllabus leh Parliament dan siam thlenga hmanruaa hmanga beihpui an thlakna te, tribal leh Kristiante hmakhua an ngaih lem lohziate, Mizo mi nawlpuiin kan la vei phak tak tak lo hi a pawi hlein ka hria. Kan campaign thusawi leh interview ṭhenkhatte en hi chuan BJP àwn lam leh thlawptute’n an thil tum hre renga sawi nèp leh pawisak loh kan inzirtir ta hial zawk emaw ni aw, a tih theih. National politics-a kan tui loh chhan lian tak pakhat chu keimahni ṭawng tual leng hmanga thuneihna inchuhna (vernacular politics) kan neih ṭhat vang hi a ni a tih loh theih loh va. Tin, him nia inhriatna leh vairam politics chimbuai lohva Zoram politics-a inkhurbing theia inhriatna kan la neih len vang a ni. Amaherawhchu, India sovereignty hnuaia statehood pek, Article 371G kaltlanga kan hnam ziarang leh tihdan phung inhumhimna chhe té kan neih ve pawh hi, BJP-RSS-in thuneihna an pumhmawm a, Hindu nationalism a vung chhoh zel chuan la derthawng thei a ni.
Ram leh Hnam vei kan intih hian India ram zau zawk context-ah ngaihtuahna seng chunga hma kan lak loh chuan awmzia a nei thui thei lo. Kan Mizo society chhunga ram leh hnam vei (entirnan ruihhlo do, retheite chawikan adt) leh politics zawna ram leh hnam vei (ramri venhim, state policy hrang hrang duan adt) nen kan thliarhran thiam a ṭul niin a lang. A politics zawna ram leh hnam kan veinaah hian national leh regional (hmarchhak bil) politics ngaihven leh buaipui tel lo thei lo kan ni tih hria ila. Tunah chuan “Mipui Rorelna In” tia hriat, Lok Sabha MP 543 zinga kan aiawha ding tur Mizoram mipuiin kan thlang fel tawh a. Mi inzir mi, mipuite duhdan ngaichang thiam, mahnia remhriatna leh finna pai tho si, mi huaisen leh thin nel tak kan thlanchhuah ngei beisei ila. A thlangtu kan tlem emaw tam emaw, an mawhphurhna erawh a pangngai reng a. Kan MP thlanchhuah chuan development politics chauh ni lo, national level politics-a Mizote hmakhua leh chanvo thlir ràn chunga ṭanhmun an khawh ve a ṭul dawn a ni.
- CV Lalmalsawmi