HMASAWNNA AVANGIN KAN RAWMNGAW LEH A CHHUNGA CHENGTE DINHMUN A CHHIA EM?
Mihringte thiamna sang zelah Khawvel pawhin nasa takin hma a sawn a. Chutih rual vek chuan kan ram, Mizoram ngeiah pawh hmasawnna kal chakzia leh a chhunga chengte changkan tawhzia pawh hai rual a ni lo. Amaherawh chu kan hmasawnnate hian kawng hrang hrangah mihringte tan a awlsamna a thlen rual hian, awlsamna kan duh luat avangte leh ei leh bar zawnna kawnga hma kan sawnnnate hian, kan ram hi engti ang takin nge a chhe zawngin a nghawng a, a chhunga chengte hian engti ang takin nge an tawrh theih tih hi kan ngaihtuah ngai em? Tin, kan hmasawnnate hian keini mihringte mai bakah Nungcha leh ramngaw thleng hian engti ang takin nge a chhe zawngin nghawng a neih tihte hi i lo ngaihtuah ve mai mai ṭhin em le?
Hmasawnna atana pawimawh tak mai pakhat chu Kawngpui ṭha hi a ni. Kawngpui ṭha tak kan neih hian kan ram economy eng emaw chena a tih ṭhat mai bakah, ram changkang tehna pakhat a ni bawk. Amaherawhchu kan kawngpui laih vang hian kan ramngaw leh nungchaten an tuar mek zel erawh hi chu thil pawi tak a ni. NHIDCL-in kawngpui an laih mekah leihvung paih dan dik tawk loh avangin Luia cheng nungchaten an tuar nasa hle a, thing leh mau tam tak leivung rit tak takten chhilh boin kawr ruam a hnawh a, tin, nungcha mai bakah phai siama eizawng ṭhinte pawh a nghawng buai hle tih kan hre tlang ṭheuh awm e.
Tin, Sawrkar thar hmalakna azarah kuthnathawktute chawi kan nan tiin sawhthing leh thlaithar dangte man mumal taka siam a ni ang tih thu kan hria a, kuthnathawktute pawh an phurin kum dang zawng aiin lo nei an tam phah hle.Chutih rual chuan, Mizoten kan pi leh pute aṭanga kan thlah theih loh kutthnathawka eizawnna kan neih ve chu Lo neih (Jhum cultivation) a ni a. Jhum cultivation hi kum khat chhung atana lo neih a nih avang hian Ramngaw a hek em em a, kum tin ramngaw ṭha lai ṭhiah zel a ngaih avang hian ramsate chenna tur ramngaw ṭha ṭha kan ṭhiah zel a ngai ṭhin.Chu mai bakah kan lo halna khu tam takte hian boruak chhia a siam nasain, sik leh sa inthlak kualna kawngah pawh hian nghawng nasa tak a nei a ni.
India State of Foret Report in a tarlan dan ah phei chuan in,kum 2019-2020 chhung khan Mizoramin ramngaw km 185.51 bial laia zau kan chán tih thu an tarlang a, Mizoram ang state zim lutuk tan chuan thil pawi tak a ni. Tin, ISRO-in kum 2021-a zirchianna a neihah India ram state ro chak ber 10 a thlang chhuak a, chu'ng zingah chuan Mizoram kan tel a ni. Hmarchhak state zinga ram ro chak berah Mizoram dah niin kum 15 chhungin actre 0.18 lakh lai ram roah kan chantir tih a tarlang bawk. Mizoram State Climate Change Cell tarlan danah chuan ni tin Mizoram chhung lum zawng hi 0.04 degree celcius-in a pung chho hret hret zel a, a vawh lam pawh 0.006 degree celcius-in a tlahniam hret hret bawk. A awmzia chu khaw lum lam leh vawh lam hi danglam ve ve mah se, khaw lum lam chawhrual hi a sàn zawk hret avang hian lum lam a pan nasa zawk tihna a ni. Science and Technology Department Mizoram chuan kum 2019 khan khawvel pumpui lum belhna aiin Mizoram lum belhna a tam zawk thu a tarlang.
Hmasawnnain a ken telte zinga mi ṭha lo tak pakhat chu, BAWLHLAWH hi a ni. Khaw lian apiangah bawlhlawh a tam a, a sawngbawlna a mumal lo tlangpui bawk. Thingtlang khaw tê tam zawkah chuan mihring an tam loh mai bakah an bawlhlawh tam zawk chu ṭawihral thei a ni ṭhin a, an dâihnaia lui a tiṭawp em em ṭhin lo. Khawpuiah ve thung chuan sum lengvak a tamin thil lei leh hralh a lo tam a, kan thil lei tlangpui hi a tuamtu chu ṭawihral thei lo thil a nih avangin bawlhlawh a lo tam hma em em ṭhin. Tin, a sawngbawl lehna a mumal tawk loh vang leh mipui kan inthlahdah avangin daihnai kawr leh luite chuan a tuar phah a, thilnung tana chenna tlak loh khawpin a lo tenawm ta ṭhin a. Chu mai bakah, a tlantu hi ramsa mai ni lo keini mihringte hi kan ni si a, mahni mawng hlim ang lek kan ni ta ṭhin. Mahni eitura tur phul nen a danglam tam lo.
A chunga kan sawi tawh ang khian hmasawnna hian mihringte tana thil ṭha tam tak a thlen rual hian, ṭangkaipui ve miah lotu NUNGCHA LEH RAMNGAWten nasa takin an tuar a, sik leh sain a tuar mai bakah hmasawnna hmang ṭangkaitu mihringte ngei pawh a tuar nasa tur kan ni. Hengte hre reng hian Sawrkar pawhin environment humhalh kawngah hian chak lehzualin hma la se la, kan ram hi a nuam lehzual ngei ang. Mizoramah lo neia eizawng kan tam a, ramsate chenna kan tichereu nasa khawp mai, heng ramsa tam tak chenna hmun chánte awmna tur atan hian Reserved Forest tam lehzualte siamin, a humhalh kawngah pawh chak lehzualin hma la thei ngei se la. Lo neih bansanna tur khawpa eizawnna ṭha mipuite hnenah hian chhawpchhuak thei se zawng, kan ram hi khawvel huapa ram nuam a ni ngei ang. Tin, hmasawnna ruhrel din kawnga hna kan thawhnaah pawh sawrkarin chak lehzuala vilin, environment-in a tuar loh theih dan ber turin hma han la mawlh teh se.
Ramngaw leh nungcha humhalh hi mimal tin kuta awm a ni a, chuvang chuan i mawhphurhna a ni a, ka mawhphurhna a ni bawk.Kan hmasawnnain ramngaw leh nungchate dinhmun derthawnga a siam mek lai hian, muthmun aṭanga pawi tih thu leh ṭha lo tih thu ringawt chhak chhuak loin, hma latu lo ni ve zawk la. I bawlhhlawhte a paihna hmun turah paihin i tṭhen leh rualte tihhmuhtuah ṭang ve ta zawk la. I ṭhen leh rual zingah sa kap ṭhin leh lui sanghate - chinai, dynamo leh bomb hmanga man ṭhin an awm a nih chuan, i theih ang tawkin a ṭhat lohziate lo hrilh ve zawk la. Tin, kum naupang zawkte bula a ṭhat lohzia hrilhte hi a pawimawh a nia aw, kan ram innghahna an ni si a. Hei lo ram dang kan neih loh hi! Theihtawp chhuahin kan ram chhunga nungcha leh ramngawte hi i venghim tlang ang hmiang.
KAN HMASAWNNA HIAN ENVIRONMENT HMAKHALH SUH SE!
- VANLALHRIATCHHUNGA, Government Johnson College, Ph : 6009152939