USA AWM LO TA SE?
A KAMKÊUNA
Mi hausa leh mi rethei an awm za a, an vaia siamtu LALPA a ni. Mi hausa chuan a sum chu a kulhpui a ni a, A suangtuah danah chuan kulh sâng tak a ni. Mi hausa sum chu a khawpui nghet a ni a; Mi rethei boralna chu an pachhiatna a ni. Nulahovi’n - "Sum ngah ngah hmelṭha, rethei hmelṭhain awmzia a nei lo," an tih ang maiin khawvela kan awm chhungin ram hausa, ram intodelh mimal hausa, chhungkaw intodelhte hian an hausakna hi ralthuamah an hmang a; an hausakna hi an kulhbingsang a ni mek.
Mi rethei chu a ṭhenawmte ngei pawhin an hua a, mi hausa erawh chuan ṭhian tam an nei tih Pathian thuah kan hmu. Rethei chu tu ma'n an zah lo va, mi hausa erawh chu hmelchhe tak leh piangsual pawh ni se, miin an zahin mi fingah an ngai ṭhin. Khawvel ram leh sorkar pawh hi an retheiha an intodelh loh chuan tu ma'n an ngaisang ngai lova, kal pawh an chak ngai lo.
Chutiang zelin an intodelha an ram a hausak erawh chuan kal an chàkin hmuh an chàk hle ṭhin. USA pawh khawvel hnam tin kal/awm/hmuh kan chakna chhan chu an ram a intodelh a, a hausak vang a ni.
TU RAM NGE HAUSA?
Kumin 2024 hian Luxembourg hi mi pakhat GDP aṭanga thlir chuan khawvela ram hausa ber a ni. Gross Domestic Product (GDP) hi ram leh hnam mipuite sum leh pai lama an hausak dan tehna atan hman a ni a, khawvel pumah GDP aṭanga thlir chuan khawvela ram hausa ber a ni. GDP aṭanga teha khawvel ram hausa palite chu :- Luxembourg 143,304; Ireland 137,638; Singapore 133,108 leh Qatar 114,210-te an ni. Kan Zoram hi chuan hausak leh intodelh hi chu kan la hlat deuh!
Kum 2024-25 chhunga Mizorama Gross State Domestic Product (GSDP) (tuna man anga) chu cheng vaibelchhe 48,038 ni tura ruahman a ni a, kum 2023-24 aiin 22% zetin a pung dawn a ni. Kum 2024-25 chhunga sum hman (leiba rulhna tel lovin) chu cheng vaibelchhe 13,786 vel nia chhut a ni a, kum 2023-24-a estimate siamṭhat aiin 6%-in a tlahniam a ni. Ṭan kan lak nasat a ngai hle.
U.S. HAUSAK DAN HI?
United States-a pawisa hman zat zawng zawng chu kum 2022 khan U.S. dollar tluklehdingawn 2.26 vel a ni a, kum hmasa aiin a pung tlem hle. September 20, 2023 thleng khan Federal Reserve chuan pawisa hman zat zawng zawng chu US dollar tluklehdingawn 2.33 vel niin a chhut. Khawvel economy ram lian deuh deuh pangate chu : United States of America, China, Japan, India, Germany-te hi kum 2024 chhung khan khawvela economy lian ber an ni a, an GDP data aṭanga a lan dan chuan.
GDP hi hnam pakhat economy len tham zia tehna atana tehkhawng (key metric) a ni. An indawt dan chu hetiangin- USA $23 trillion. China $16.9trillion. Japan $ 5.4 trillion. India. $ 4.8 trillion Germany $ 4.4 trillion. US hi a sang fal hle a, China pawhin $7 trillion-in a la phak lo va, India a ṭhang duang hle a, Germany tlan pelin Japan a pha teuh tawh hle.
US hian sum a ngah hle a, Kum tinin United States chuan a himna, sum leh pai, leh mihringte tana ṭhatna tûr zawngin khawvêl puma a hlawkna hmutute hnênah ṭanpuina dollar tluklehdingawn tam tak a pe ṭhin a, Israel tih lohah chuan ram dang zawng aiin Ukraine tan a thawn tam zâwk a ni. Kum 2022 February thlaa Russia-in a rawn beih hnuah Ukraine chu U.S. aṭanga ṭanpuina dawngtu zingah a langsar ber a ni. Hei hi Indopui II-na hnua Harry S. Truman administration-in Marshall Plan hmanga continent siamṭhatna tura sum tam tak a hriattir hnua Europe ram pakhatin a dawn tam ber ṭum a ni.
ISRAEL TAN VE THUNG
Israel hian U.S. ṭanpuina (aid) eng zat nge a dawn tawh tih hi kan chhut ngai lo mai thei? Israel hi a din tirh aṭangin ram dang - U.S. aṭanga ṭanpuina dawng tam ber a ni a, economic leh military lama ṭanpuina zawng zawngah dollar tluklehdingawn 300 vel (inflation aṭanga siamrem) vel a dawng tawh a ni. Ukraine tan hian $ 75 billion phalsak an nih laiin Israel ṭanpuina ve thung chu $ 300 Billion a tling tawh a, hei mai bak hian ralthuam changkang tak tak a pe reng bawk a, a inthlau rem rem hle mai.
US Scientist tam ber leh mi thiam an thluak bur ber berte khu Juda Pachal deuh vek an ni emaw tih mai tur a ni. Pathianin US leilung hausak malsawmna tam tak a pek hi Israel tan chuan vanneihna ropui tak a ni, a va ropui tehlul êm!
A TLÃNGKAWMNA
Kan Pathian engkim tithei leh rorel thiam tak hian Ami Israel fate hi a phatsan ngai lo. Khawvel economy lian ber leh ropui berah USA A'n dah vah maite hian awmze thuk tak a nei. Communist sorkar China-te hi hausa ber ta se, tun dinhmunahte hian Israel tan chet lak a harin an khawngaihthlak ngawt ang. Khawvela ram hausa ber tur dik tak Lalpa'n USA A târ chhuak hi a va'n ropui danglam tehlul êm! USA sum ngah dan leh hausak dan turu buru lutuk hi tun dinhmunah khûm mai tur an la vãng hle.
US hi awm lo ta se, Muslim sorkar-ho hian Israel hi an ching rethei ngawt ang. Tunah pawh Hamas nen thla li an inbei tawh ahnu hmanah Iran-in a rawn bei zui leh a, US hian chhan tlat lo se, a economy-in a tuar nasa tawh si a, rei a daih tawh lo vang. Mahse, US-in theihtawpa a ṭanpui zel avangin a la dam khawchhuak hram hram a ni.
Hetih lai kara kan Zoram state te reuh tê, hriau pakhat pawh la siam ve thiam lo leh India hmar chhak kilkhawra chengte hian eirûkna leh eilanna nen, dikna chanve leh hlemhlêtna chi hrang hrang nen, mipui chanai development sum pawt penga kan la han inchhekarbawm ṭhin hi chu zah nachang hriat a va hun tawh tehlul êm!
USA hruaitute khuan khuti tak khuan an ram hmangaih lo se, Pathian pawhin mal a sawm lo vang a, heti tak hian an hausa hauh lo vang. Zak miah lova mipui chanai sum eiru chunga Pulpit chum thum dum dum ṭhinte hian USA hi kan entawn a va hun tawh tehlul êm. Mi tinte leh kan politician tinte hi tihtakzetin I inngaihtuah chiang mawlh teh ang u.
- Dr. C. Lalrampana