THE RIGHT OF CHILDREN TO FREE AND COMPULSORY EDUCATION ACT 2009 (RTE Act, 2009) (Dân kan pawisak loh vanga buaina hian kan zirna nasa takin a tihniam zel)
RTE Act, 2009 hian bung (chapter) 7 a nei a, ṭhenhràn (section) 38 ten châng hrang hrang an nei. Tun ṭùmah hian Chapter 4, section 18-na 'No school to be established without obtaining certificate of recognition' hi i lo bih chiang teh ang.
He section hnuaia clause no 1 chuan ti hian a sawi : "He Act hi hman a nih hnu chuan, sawrkar leh khawtlang thuneitute hnen aṭangin phalna leh hriatpuina certificate la lo chuan school din emaw, kalpui emaw phal a ni lo," tiin.
No 5-ah, "Tu pawh phalna la lo va school hawng emaw, phalna sûtsak tawh si la hawng zui zelte chu cheng nuai khat thleng chawitir theih an ni ang a, a la tisual lui zel a nih chuan nikhatah cheng sing khat zel a tihsual chhung chu chawitir theih a ni,".
RTE Act, 2009 hi, Jammu & Kashmir tih loh India ram pumah 1st April 2010 aṭangin hman ṭan a ni.
He dân hman hnua dân kan zawm loh leh kan ngaih pawimawh loh vanga chhung lam min ei chhiat dan hre miah lo a, kum tam tak kan kal hnu pawha kan la harh chhuak thei lo fo leh, Education zung mawih ṭan mêk kan hmu thiam miah lo hi a ram pum huapa zirnaa kan hniam rawk rawkna a ni tih, mi eng zat takin chhût thiam ang maw?
He dân hman ṭan, kum 2010 aṭang chuan phalna la hmasa lova sikul din kha khap bur a ni a. Tin, phalna pe tur pawhin RTE Act, 2009 in sikul hawng tura a bituk leh phût (norms and standard) pha lote chu phalna pek loh tur a ni. Sikul ding tawh, phalna pek tawh pawh norms and standard pha lo chu a kharsak thei bawk a ni. Heti a ni chung chung pawh hian khaw tinah/veng hrang hrangah sikul thar a ding mawlh mawlh a, din tawh sa eng emaw zât tâwp mêk a lo awm ve zel bawk a. Chutiang chuan dân awpna hnuaiah dân hre lo leh pawisa lovin kan tal kual vel mai mai a. A nghâwng kan chhût pha meuh lo niin a lang. Ni e, thil reng reng hi a taka chenchilhtu tân lo chuan hriat loh pawh hi a awm viau tho mai.
Sikul pung reng mai hian eng nge a nghâwng?
Mahni vêng leh khua, sikul thar din deuh sekna, tlu chhe leh tam viau nachhante in chhût ve ngai em? Khua/veng mihring chêng phû loa sikul tamna hmunah chuan naupang leh nu leh paten duh hun huna sawn chhuahna tur nei inti takin zirtirtu leh school thuneitute an induh khûm thei a, trained teachers, sikula naupang enkawltu zawk kha nu leh pain ṭha an tih dana enkawltir tumin an chungtlâk fo mai. Naupang lahin an hlutna hre rànin sawisel tur an hmu hma êm êm a; an tuar a zuau a, an phun chiar a, zirtirtu tham lo an pung tial tial a. Chu boruak chhe tak karah chuan school hrang hranga zirtirtuten naupang an inṭàm chhuah a, naupang leh nu leh pate an intlawnsiak ta ṭhin. A ṭhenin Christmas thawmhnaw man tur an target, a ṭhenin gift eng eng emaw hmangin leh kawng hrang hrangin, ṭhenkhatin house to house campaign neiin an sâwm ngawng ngawng bawk a. Innovative Education hmanga inthlêm chu hla tak a ni. Tlâwn ngai tâ chuan thunun a ngaithei lo a, thunun ngaithei lo chu taimak a har a, taima lo chu a hlawhtling thei lo a, a tâwpna chu beidawnna leh retheihna a lo ni ta ṭhin a ni. Naupang a kalna awm kawnga kaltir tur pawhin ṭhenkhat hi chu zir chian hman pawh an ni lo. Kum tin insawn kual a, mahni khuaa sikul awm zawng zawnga lût kim vekte pawh zuk awm thei hiala maw le!
RTE Act, 2009, chapter V, section 29 clause 2 (f) ah chuan, Elementary school-ah naupang chuan a theih chen chen mahni pianpui ṭawng ngeiin an zir tur a ni a ti. Mahni ṭawnga lehkha zir chu a fiah bik êm êm laiin, sapṭawnga zir chu kan intihhmuh nasa tial tial a. A bik takin Mathematics leh Science-a kan hniam êm êm nachhan pawh ṭawng danga fiah lo riaia kan zir nasat vang a ni.
Kan Govt school (Elementary) te lah chu English Medium thlipui laka chhanhimna nia ngaiin, Mizo ṭawnga zirlai text book duhawm tak takte hnawlin, English Medium zirlai la lutin kan school upa tawh tak tak te chu English medium-a leh kan intihhmuhin phalna kan pe a. Middle school te phei chu pawl ruk aṭanga pawl riat chu English Medium-ah kan let ta a. Private English Medium thlipui laka inven nan hmanrua a tling mawlh lo. A tlin loh chhan hi phek tam tak daih ziah tur a awm ang. English Medium te nen lam hian Mizo ṭawng text book hmang ni ila, tun ai hian kan naute hi kum nga chhunga thiamna tak tak nei tura hma kan sawnna a lang chiang khawp ang. English subject bik hi bu hnih bu thum neih belh zawk ila, kan insawrbîng ang a, sapṭawngah pawh hma kan sawn phah daih zawk ang. Hriatthiamna tel loa zirna hian thli chhia ang maiin min lén kual vel a ni ber mai.
Tin, kan ramah hian zirtirtu ṭha leh tui tak tak tam tak an awm laiin, zirtirna tui hauh lo tam tak, education lam hawi reng reng chhiara ngaithla peih lo zirtirtu eng emaw zat leh, Mizo ṭawnga lo zirtir ṭhin zirtirtu thiam tak tak, mahse, sap ṭawnga zirtir a ngaih tak vanga phûr vak lo eng emaw zatten sapṭawngin an han inzirtir ta a. Kan sawtpui lo chu a nih hi. National Achievement Survey (NAS) ah pawn lam aṭanga min han teh meuh chuan, literacy rate ṭhat êm êmna state Mizoram hi a mawngah kan tla thla vawn vawn mai alawm! School hrang hrangte admission advertisement tam ber chu result percentage ṭha a ni a, skill development kan ngaih pawimawh lohzia a chiang. Chu chu kan ṭhànmawhbâwk a ni bawk.
Tin, school ang tho hian hostel siam kan awlsam lutuk leh hostel endik lama kan inthlahdah hi a pawi êm êm bawk a ni. Zirlai uniform ha chin awmna hostel hi uluk a ngai hle a ni. Hostel enkawltu thiamna bituk leh tehna mumal siam a pawimawh hle. Thingtlang emaw khawpui lama veng khata hostel a tam lutuk chuan an inṭàmchhuah a, discipline ngaithei lo naupangten a zalen apiang an thlang mai ṭhin a. Tlàn tauhna tur hre ràn enkawl hi a awlsam lo – a tawpah a tuartu chu zirlai bawk. Tichuan, thunun har zirlai chu khua leh tui ṭha takah a chhuak thei ṭhin lo a ni.
28, March, 2016 khan Education Department chuan hostel siam turte dan zawm tur leh hostel siam dan tura phût a neihte a tichhuak a. Khaw hrang hrangah zâwm a ni em? Permission nei loa hostel siam hi kan state-ah eng zat tak awm ang maw? Phalna nei loa an hawn mawlh mawlh chuan zirnain a tuar piah lamah, sual dang a piang thei tlat bawk a ni. Khua/Veng chhunga School enrollment azira hostel permission pawh hi pek chi tak a ni ang. Hmeichhia leh mipa hostel chêp taka dahkhawm te hi a fuh chiah lo. Ka khaw hlui a ni bawk a, school chhuanawm tak an nei bawk a, ngamtlakah entirnan hmang teh ang. Chhingchhip khuaa St, Peter's HSS hi khaw dang leh state dang aṭang pawhin kum tin naupang tam takin an pan a. He school behchhan hian an khua chuan hostel pasarih lai an nei a ni awm e. Inṭhatsiak lama inel aiin, naupang intlawnsiakah an tlân thuaiin a rinawm.
Aw le, Mizoram state mihring chêng zat chhûta school ngah êm êm hi kum tam tak kan lo inthlahdah tawhna ata, chhanchhuah kan nih theih nan sawrkar hian hma la se la, khaw tinin school nei ngei ngei tura hmalak a nih mek lai hian khaw tina school kan neih mekte zir chiang se, phalna (permission) nei lo school eng zat nge kan neih mêk? Phalna pêk tawh RTE Act 2009 in a phût norms and standard pha lo eng zat nge awm? Khaw khata Govt School hrang hranga naupang zat zir chian a, huaisen taka amalgamate ṭul ang chu kalpui a ṭha ang. Chu chuan Zirtirtu indaih lohna a su kiang ang a. School compound-te pawh vantlang tana hmasawnna sport complex leh culture centre din nan a hman zui theih bawk ang.
Sawrkar aṭanga phalna la hmasa loa school din a awm tawh loh nan leh, kalpui zui tlâk loh school-te tihtawp vat a nih theih nan, kan hotu rem hre tak takte khan theih tawpin hma la teh u. Kan chhiat zui zel hma hian khaw tin VC te kaltlanga puan zar ni teh se. Education department enkawlna kawngah hian village council/local council te hi tun aia hmân ṭangkaina tur RTE Act chungchang-ah chauh lo pawh hian a tam ngawt ang. Mizoram leh a mipuite hmasawn nan zirna inte bih chian ni se la, siam ṭhat hna thawk thei tura mawhphurhna nei zawng zawngten theih tawp u chhuah ang u.
- Jacinta Vanlalengzami
Headmaster, A&M Grandchild School
N. Vanlaiphai