KUM UPA

A rei leh deuh tawh, kum 10 te chuang tawh tak maw, Lengzem thla tin chhuak chanchinbuah ‘kum upa’ tih a dik loh thu an rawn ziak a. “Tuin nge maw hetiang ṭawngkam te hmang ngai le? Mi pahnih khat hman a hre fuh ang a, a sawisel ta chiam a ni mai ang a,” tih kha kan ngaih dan a ni a, lak thutak nachang pawh kan lo hre lo.

Hei, a hmingin khua te kan han chuan kual ve ta diah diah a, khawchhak lamah hian ‘kum upa’ tih chu an lo uar hle tih a takin a hriat theih ta a. Hriat tirh chuan a mak duh deuh viau a, hriat ṭhan chuan ngaiah a neih ve theih mai. Mi ṭhenkhat, mi hman dan la chhâwng zung zung chi tan phei chuan hman ve mai awl deuh tur pawh a ni.

Chutah social media-ah mi thuziak kan han chhiar kan han chhiar a, rin ai daihin ‘kum upa’ tih hmuh tur a lo tam ta tlat. Eng tik aṭanga lo lar ta hluai nge ni? ‘Nge kan benghawng lo lutuk zawk? Hetiang ṭawngkam hi Mizo ṭawng pangngaia ngaih chi a niin a lang lo.

‘Upa’ han tih hian, hmanlai chuan chi hnihah a ṭhen theih a. “Upa leh hmeithai an ko khawm a” tiha ‘upa’ leh “Lal leh upate an inrawn khawm a” tiha ‘upa’ chu a inang lo. Chuti chung chuan ‘upa’ tih bakin an sawi lo a, an buai lem lo. A hmasa zawk hi ‘kum tam’ sawina a ni a; a hnuhnung zawk hi lalin a ruat, ro a relpui ṭhinte an ni thung. An hmanna inang lo mah se, an buai lo. A chang chuan ‘khawnbawl upa’ tih an hmang bawk, ‘khâwn’ chu ‘zu khâwn’ tiha mi hi a ni a, lal ina zu khâwn bâwl bâwl pha chin kha chu mualkil upa, lal upate an ni a, anni kha khâwnbâwl upa an ti a ni ang. Tunlaiah chuan kohhran upa te an awm tawh a, tih hi chu chhuanlam mai a ni, kan ṭawngkam chheh dan aṭangin a hriat hran theih zel.

Mizo ṭawng pangngaiah chuan "Kan kum a lo upa ve ta/ kan kum a upa lutuk ta e," tih a ni ngai lo; "Kan lo upa ve ta/ kan upa lutuk ta e" an ti zawk ṭhin. Hetiang hian,

“Tuna pawh khaw ṭhen khat phei chuan Skul pawh in nei ta a, upa deuh pawhin, ‘Ka upa lutuk e,’ ti lovin in hman chang apiangin taima takin zir hram ulang.” (Chuautera, Serkawn Skul. 10.8.06)

Peng lawk teh ang. Tun hnu hian, hmanlaia an ziah dan tih rilrua pu chungin ‘Sande Sikul’ tih kan ching hle, ‘school’ pawh hi ‘sikul’ tia ziah kan ching hlawm viau bawk. Hei hi ziah ṭhin dan hmasa lamah a awm lo, ‘Chawlhni skul’ tih a ni zel. Kum 1907 velah chuan ‘Sunday skul’ tih te a awm ṭan a; kum 1908-ah ‘Pathianni skul’ ti tawk an awm ta bawk. Kum 1910-ah hian ‘Sande skul’ tih hmuh tur a awm a, an hman ṭanna ni tak maw. An hman dan an thlak tihna ni loin an hman dan a inang lo nuaih tihna zawk a ni. ‘Skul’ ti loa ‘sikul’ a rawn lanna hmasa chu kum 1918-ah a ni a, a hnuah ‘skul’ tih an hmang rim zawk tho.

Chuautera ziah dan ‘tuna’ tih khi chu kan hre thiam hlawm ang a, ‘tunah’ an tihna ve a ni a; tunah chuan ‘tunah’ kan ti ta ṭheuh. Chutih rualin, ‘mahni lo maha’ tih turah ‘manilomaha’ ti tlat kan la awm, a dik zawkzia te James Dokhuma leh Mafaa te phei kha chuan an sawi duah thei nghe nghe. ‘Manilomaha’ tih rau rau chuan ‘anmani, keimani’ te tih ve law law âwm.

Sawi zawm zel ang. "Kum upa an lo ni ve ta reng mai a," ti loin "Upaa chhiar theih an lo ni ve ta a/ Upa tih tur an lo ni ve ta reng mai a," te an ti ṭhin. "Kum upa leh kum naupang" an ti ngai lo a, "upa leh naupang" kan ti ṭhin. "Kum upa sa kah" ti loin "upa sa kah" an lo ti ṭhin a; "Kum upa thu an ngaichang ṭhin e," ti loin "upa thu an ngaichang ṭhin e," an ti bawk. Chutiang zelin "amah kum upa ṭawng takin" an ti ngai lo a, "amah upa ṭawng takin" an lo ti zel mai. ‘Ṭawng upa’ pawh ‘ṭawng kum upa’ kan tih loh hi.

‘Ṭawng upa’ sawi takah chuan James Dokhuma khan dik a ti thei meuh lo a, ‘upa ṭawng’ tih kha dik zawkin a hria a ni. Chuti chung chuan ‘upa ṭawng’ tih han hman em kha chu nuam a ti chiah lo a niang, a lehkhabu hmingah ‘Ṭawng Un Hrilhfiahna’ a ti ta daih a. A bu chhungah khan ‘ṭawng upa’ a sawi nawina chu a awm.

Kal zel ang. Mihring hi ‘upa’ leh ‘naupang’ hmangin kan thliar a, tun hmain ‘kum upa’ leh ‘kum naupang’ an hmang ngai lo, ti mai teh ang. Hetiang hian,

“Naopang te, upa te, tlangvalte chu an inchei hle mai a.” (Challiana, Serkawn. December 1908)

Pu Buanga lo zawk pawh kha ‘Sap Kum Upa’ ti loin “Sap Upa’ an ti a nih kha. "Zoram Kum Upa Pawl" ni loin "Zoram Upa Pawl" tih a ni ṭhin a; a hnuah "Mizoram Kum Upa Pawl" tia thlak loin "Mizoram Upa Pawl" tiin an thlak.

Ṭawng dik tluang pangngai awm sa hrûlah hian "ni ve deuh roh" hi a lo piang ṭhin a, intihhmuh chîng mihring kan nih miau avangin a ni ve deuh roh pawh hi kan intihhmuh ve zung zung zel a, upaah pawh hetiang hmang hi an awm nuk zel. Hetiang ṭawng dik lek lek ang chi hian ṭawng dik zawk a luahlan ve daih thei, chutiang ni loa zuih ral ta mai a awm thei bawk. Upa zingah pawh hmang an awm ve palh theih tho avangin, ‘Ka pu pawhin a hmang alawm,’ a tih ve tlat theih bawk.

Mahse, tun hmain an hmang vak lo a ni ang, Mizo leh Vai Chanchinbu-ah te hmuh tur a vang hle. Kristian Tlangau kum 1938-39 chhungah pawh a awm lo. Zopa kutchhuak history bu ziah leh chhut chhuah hmasak ber “Mizo Chanchin–Liangkhaia”-ah pawh a chuang lo a; “Mizo Thawnthu”, PS Dahrawka ziahah pawh a awm lo. K. Zawla lehkhabuah te, James Dokhuma lehkhabuah te pawh a awm lo ni tur a ni. Dictionary hi Pu Buanga siam tiam loh pawhin Zopa siam bu 5 (Ṭawng Upa Dictionary, F. Ropianga siam chhiar telin) a awm a, heng lehkhabuah pawh hian a chuang lo niin a lang. Lehkhabu zawng zawng en kim sen rual a ni lo a, Mizo ṭawng dik han zawnna tur bu hraw tham deuhah chuan ‘kum upa/kum naupang’ a awm a rinawm loh hle.

Upa tih leh naupang tih hian ‘kum’ a keng tel sa a, a hranpain ‘kum’ an hmakhalhtir ngai lo a, keini pawhin kan sawi kawp tur a ni lo, a dik lo a ni. ‘Kum’ tih lam ri tel loa kan awm thei ngang lo a nih chuan ‘kum tlem/kum tam’ tih te a awm; a nih loh chuan ‘upa leh naupang’ tih hi ṭawng pangngai chu a ni e.

- Rempuia R. Lutmang