Written by
Lalchhuanmáwia Cháltláng Lily Véng
‘MERAPANI’ NAGALAND LEH ASSAM RAMRI BUAINA
RAMRI BUAI CHU
Nagaland hi Assam State aṭanga piang a ni a. Naga-te hi keini ang bawka tláng mi (tribal) an ni a. Lushai Hills ang bawkin Naga Hills lam pawh Inner Line Regulations hmanna ram a ni. British hun lai aṭang daih tawh khán tûna Wokha district ni ta chhûngah hian ILP check post awmna chu phaizáwla Merapani khuaah hian a ni a. Naga Hills ILP check post awmna chu Wokha District-a a tlángram chinah ni lovin, 2 KM vél láia hlá, phaizáwl china Merapani-ah hian a awm a. ILP check post mai ni lovin, Vety Check & Quarantine Post a ni nghal bawk a ni.
Hmanlai chuan heng phaizawl hmunte pawh hi Wokha District-a Naga hnam - Lotha-ho hian lo-ah an nei ṭhin a, mahse a hmunah an awmchilh peih bík lo. Vai chheho (Bangladeshi immigrant) chhawrin an enkawltír ṭhin. Héng vai chhehote hi Assam mite hian fuihpawrhin, Naga-ho hnénah an buh leh thlai tharte insempui lo tùrin an ti a, helai hmunah hian Assam sorkarin patta pék an tiam a, an pe zél bawk a. Vai chheho inbenbelna hmun a ni titih dèr a ni.
Inner Line Permit (ILP) Check Post a nih bákah Vety Check & Quarantine Post a nih avàngin Police bákah Staff dangte pawh an awm a. An quarters vél pawh thing leh mau hmanga siam deuh mai mai a nih avàngin Wokha DC, Lalthara IAS chuan pucca deuh záwka siam ṭhat a duh avàngin ‘barbed wire’ leh ‘iron post’ hmangin an siam ṭha ta a ni.
Hetianga an siam ṭhat avàng hian Assam lam chu lo kalin nasa takin an rawn sawisêl a, “Kan phalna la lovin engati nge in hung ṭhat?” tiin DC chu an rawn chhuahchhàl a. Wokha DC chuan, “Kan property kan hungna chungchángah thu in rawn neih zél a ṭúl lo” tiin a lo chháng a.
Hemi hnu rei vak lovah Naga ILP check post leh an property dang an hung ṭhatte chu Assam Police leh Civilian ṭangrualin, haw haw pahin an rawn ṭhiat ta vek mai a ni.
STATE POLICE-TE INKAH HMAA INKAHNA
Naga post leh property dang an hung ṭhatte, zan khat thil thua Assam Police leh mipui ṭangrualin an ṭhiah tûkah Wokha DC chu Merapani-ah chuan a zuk kal ta a.
Assam Police-ho camp lamah chuan lûtin, ramri hungna bungrua chu an ta a nih loh avàng leh a bo ták vek avàngin, “Khawiah nge in thil rûk in dah?” tiin a záwt a. Assam police lam chuan “Golaghat lamah kan thawn phei vek tawh,” tiin an lo chháng a. Mahse an camp chhûnga tarpauline-a thil inkhuh phei zût mai chu DC chuan niin a ring a. An khuhna chu theh hlim pahin, “Hei hi eng nge ni, in thil rûk chu a nih hi! Engah nge dâwt min hrilh?” tih pahin Assam police-ho chu a pan ta a. Assam police pakhat chuan DC lam hawiin a silai chu a hmet puak ṭhuai ta mai a. DC chu tlânchhe ta mai lo chuan, a lam hawia silai hmet puaktu chu man beh tumin a pan zél ta záwk a. He police hi a tlânchhe záwkah a ṭang ta a. DC lah chuan a ûmzui ta zél bawk a. Tlànchhiat pahin a silai chu a hmet puak leh ṭhuai a. DC bodyguard chuan Assam Police chu kah ve mai a tum a. Mahse DC chuan “Mi tlânchhe chung kah zui a ṭûl lo ve” a tih avàngin a káp ve ta lo va. Vànneihthlák takin DC hian hliam a tuar lo hlauh a ni.
Ina a lo hàw hnûin a bodyguard hnén aṭangin DC an kah thu ka hria a. Ani pawh chu thil awmziate ka záwt ve luam a. “Chutia kah in nih lai chuan i hlau ve em?” ka ti a. “Dik záwk niin ka inhria a, ka hlau lo. A dik lo záwk an nih avàngin min kah fuh tak tak ngam ka ring lo” tiin min chháng sam êt a. Dikna chu huaisenna min petu a lo ni tih hi ka ring nghet zual sauh a ni. Ran khuahkhirhna dàn an zawm ṭhat loh avàngin ran khuahkhirh loha khawlaia chhuakte chu dànin thuneihna a pék angin a kah hlumtîr a. Ran neitute lungáwi lovin an hmuh ṭum pawh khan ‘Dàn’ a lo ṭan chhan a, dik tak leh huaisen taka ‘Dan’ lo hmang mai a nih thûin a chháng a. Sawi leh chuan tùr an neih loh avàngin harsatna leh buaina siam zui lovin boruak a ṭha leh mai a ni.
Merapani-a Wokha DC hmáa silai hmeh puah a nih avàngin Nagaland Sorkar-a hotu lûte leh Naga mipuite thin a rim hle. Merapani lama an ILP check post-ah chuan Nagaland Armed Police an dah belh ve ta nghâl bawk a ni. Naga mi pawh ni ve lêm lovin, mahni nunna chán mai theihna dinhmuna ding chung pawha Naga ram tána a inpékna chu an ngai hlu a. An thisen luan raltir a ngái a nih pawha an ram tâna inpék ve loh chu men ngaihna awm dáwna an hriat loh avàngin an ram chhan tùra rawn pén chhuakte chu lo dan ngaihna an awm tawh lo.
RAMRI A INKAL THELH!
Nagaland leh Assam State chu helai ramri-ah hian boruak an nei sáng chho ta zél a. Assam lam hian Naga ILP Check Post pèl rawkin, tlángram bul ṭhutah an Check Post hi an rawn siam ve ta ngat a. Ramri check post a inkal thelh ta; State pahnihten an ramria an ngaih chin a inang lo. Naga-hoin an ram hauh chin, phaizáwl eng emaw chin-ah Check Gate hi siam an ni a. Assam lamin an ramria an ngaih chin, tlángram bul ṭhutah Check gate an rawn siam ve thung tihna a ni.
Inter state ramri kân dáwn chuan state dang check gate pal tlang hmasak a ngái a. Nagaland lam aṭanga Assam luh dáwn chuan Assam Check gate pal tlang hnûah Nagaland Check gate a awm chauh a. Chutiang bawkin Assam lam aṭanga luh dáwn chuan Naga check gate pal tlang hnûah Assam Check gate pal tlang leh a náai a ni.
Helai ramri buaina hi kum 1985-ah khán a sosáng hle a. Ramri-ah hian inkahna pawh a thleng mai ang tih a hma deuh aṭangin a hriat rûk theih deuh tawh a. Krismas leh Kum thar hmangin Mizoramah kan lo chhuak ṭhin a. Wokha via Kohima – Dimapur road hi tlángram vek a nih avàngin zin kawng nuam a ni lêm lo va. Wokha – Golaghat – Dimapur Road erawh chu hmun thuma ṭhena hmun hnih vél phaizáwl a nih avàngin zin kawng a nuam a. He lam kawngah hian kan kal ngun viau a ni.
Hetia kan kal pah hian helai ramri boruak hi chu kan hre thei nghâl deuh zél bawk a ni. Assam lam kha an inring nasa zual deuh nia a lan theihna chu Light Machine Gun (LMG) kha an inchhawp deuh rup bákah Police force an tam ṭhin hle thung a ni. Nagaland police lam erawh a hming maia police indah ve ang deuh chauh an ni thung.
STATE PAHNIH POLICE-TE AN INKAP
Kum 1985-ah khán Nagaland leh Assam chu ramri buaina avàngin an state police-te an lo inkâp ta chiam mai a. Helai bialah hian Naga-ho khaw tàwp ber chu Bhandari khua a ni a, tlángram chinah awmin an Vairéngtê ve a ni mai ang chu! A hmàr lam phaizâwl chinah ram inchuh lai hi a awm. Bhandari khua hi ka pa Thara (Lalthara IAS), DC-na hnuaia (Wokha Dist) khua a ni.
Hetih lai hian ka pate first cousin, Vànlalbèla, Reiék chhûl chhuak bawk chu Assam Police niin Merapani (Assam) lamah hian a awm mék bawk a. Ramri chungchánga buaina chin fel tuma State pahnihte, Dimapur (Nagaland)-a dawhkàn kîla an inbiak mék laiin ramrîah state pahnihte an lo inkáp ta mai si a. Meeting pawh chawplehchilha titàwp nghâlin Wokha lam panin a rawn tlân hâw nghâl vang vang a. Khawvàr hmain DC Bungalow a rawn thleng a. A insil fai thuak thuak hnûin thingpui a in a, Office-ah a kal lehnghâl a. Zing vàrṭianah Kohhran hruaitute chu Bungalow-ah rawn tlân lûtin, ṭawngṭai rualna hun an hman zawhin an ṭin leh nghâl mai a. Ka pa Thara pawh chu tûkṭhuan ei kham hnûah Merapani lamah a liam thla nghâl mai a. Bhandari khua hi a zuk awmchilh nghâl a ni.
Kohima lam aṭangin inkahna hi a hlat tham deuh avàngin reinforcement lo thleng nghâl mai tùra beisei chi a ni lêm lo. Hetih chhûng zawng hian ramriah chuan silai a ri reng a. Assam lam aṭanga silai thãwm a ṭhat em êm laiin Nagaland lam aṭang chuan inpawmchilh thulha hman tùr leh “Kan la tlâwm bîk lo ve” tih nâna a khât táwka silai hmeh puah ve pheuh pheuh tùr bák silai mû an nei tawh lo.
WOKHA DC-IN THLA ÊNG A HMANG ṬANGKAI
Ramri-a inkáp tak tak tùra inrin láwkna nei ve ta lo chu, an han inkah tak tak tákah chuan Naga-ho chuan zan hnih khat lek chhûngin rálthuam an tlachham chu a ni ta mai si a. Assam lam lahin an la tlir cher cher reng mai si. Assam lam khán rawn pawmchilh ngam sela chuan Naga Police-ho chu an ṭingmit vek thei tùr a ni a. Hetianga luh chhuah mai ngam dinhmuna an din ták avàng hian DC leh a hote chuan ṭanhmun an remna, Bhandari khuaah chuan uluk taka rorèl a ngái ta.
Khua a thiang ṭha a, thla (moon) lah chu a éng ém ém mai bawk a. Inkahna avàngin he lamlian hi eng motor mahin an pal tlang theih ták loh avàngin Bhandari khua leh a chheh vél kawngpuiah chuan motor tangkhang pawh a lo tam hman ta viau mai. Héng motor tangkhangte hi zàn thla éng hnuaiah reinforment force anga lem chantîr an rêl ta a. Motor head light tiêng lovin Nagaland lamah lêttir lehin Assam Police hmuh phák loh lamah an inher leh vek a. An inher fel vek hnûah Merapani phaizáwl lam panin Motor ruakho zawng zawng chu head light chhi éng chungin an inzui thla nguah nguah mai a. Hetianga motor tam tak inzuite hi Merapani (Assam) phaizáwl aṭang chuan chiang takin an lo hmu thei vek a ni. Bhandari an thlenin head light chhi lovin zan thla êng hnuaiah chuan an lêt leh a, a hmá ang bawkin an ti nawn ta zêl a. Hetianga an tih avàng hian Assam lam chuan reinforcement tam tak thleng thar zut zutah an ngái a ni chêk ang chu, an pawmchilh ta bîk lo va.
ṬAWNGṬAI LEH RUAIlHEH
DC Bungalow thlang lawkah chuan Volleyball Court leng táwk vél lek hmun zawl, ram ruak hi a awm a. Ramri-a inkahna a thlen aṭanga a tûk thumnaah chuan he lai hmunah hian ruai an buatsaih mup mup mai a. An vawk talh lai enin ka kal ve fo mai. Ramri-a inkah lai laia ruai lo buatsaih chu inhmeh lo hlein ka hre deuh a.
DC Bungalow chhak chiahah hian Lotha Baptist Church a awm a, chu Biak inah leh DC Bungalow-ah chuan ṭawngṭai hi an rawn awm deuh reng ta mai a. Biak in dangah pawh ṭawngṭai tùra kal an awm ta zél bawk a. Hetianga ṭawngṭai ṭhinho hi kum upa lam deuh an ni zêl. Ṭhalai lam erawh chu ruai buatsaihna lamah an tam thung.
Chhûn laiah Kohima lam aṭangin reinforcement tam tak an lo thleng ta a. Ruai buatsaihna thlang kawngpuiah chuan reinforcement motor zawng zawng chu dintîr vek an ni. Ramri lam pan tur Police-te chu ruai chaw an eitîr hmasa vek a. Ruai an ṭheh zawh hnûin ṭawngṭai rualna an nei leh phawt ṭhin. Pilot motor aṭangin signal atân 303 Rifle an han kâp ṭhuai a. Motor zawng zawng an tinung a, a hnuhnung ber a inpeih fel tih nân Rifle chu vàn lam hawi záwngin an han kâp leh ṭhuai mai a. Ramri lama an mite pui tùrin an liam ta hem hem mai ṭhin a ni.
VILLAGE GUARD (VG) AN LO THLENG
An ramri humhim leh humhalh hna chu Sorkar kutah chauh dah an tum réng réng lo niin a lang. Naga hnam hrang hrangte hian an khaw humhim nân leh a ṭûl anga an hnam dàna râl do thei tùra inpe (volunteer) hi ṭhalai aṭanga kum upa tawh tak thlengin an lo la nei fur mai.
Village Guard (VG)-te hian silai lam chi an nei meuh lo va. Ulhbun leh Tukuli nei chu tlém an awm ve. A nâwlpui hi chuan Naga chem sei leh fei an rawn thawh chhuahpui ber a ni. District hrang hrang aṭangin an VG-te chu an lo thleng zel a. Ruaiṭhehna hmunpui chu RV a ni nghâl mai. Ruaiṭheh zawh hnûa ṭawngṭai rual chu tihmákmawhah an neih a ni.
Sorkar lam thuneitute chuan héng VG-te hi inkahna lamah chuan thleng thla ve lo tùrin nasa takin an ngèn a. Mahse ngen hlawhtlin chi a ni lêm lo. Héng VG-te hian an chem sei leh fei nèna an hmélma hmachhawn hi an zuam ém ém a. Inpawmchilh ngei mai kha an tih dàn tùr leh tih theih chu a ni mai si. A ṭhente chu kum upa tak takte an ni a. Mahni-a Truck hnunga láwn kái mai thei tawh lote pawh an ni nawk mai. Chem sei leh fei nèn chauha an hmélmate silai kaw hmáwr an hmachhawn a nih chuan an mi leh sate an chân ṭeuh dáwn a ni tih an hriat avàngin Sorkar lam thuneitute hian fing tak leh thiam takin heng VG-te hi an lo dawngsawng ta a. VG-te tâna indona hmun chu a rálmuan deuh hun zawnsak nân VG-te chu lungáwi tak sia chelh khawtlai an ngái a. Chutiang tùr chuan ruaiṭheh leh ṭawngṭai rualna hun neih chu hmaraw pawimawh leh ṭangkái tak a ni kawp ta a ni. Mipui leh VG-te hian sorkar lam thu leh hla an ngaichâng thiam hle. Naga hnam hrang hrang an ni chungin, “Kan hnam ngaih dàn chuan” tih lam a ri lo va. Roréltute rorèl chu ṭha taka hlen chhuah an tum mai a ni. VG-te’n Merapani an zuk thlen ve meuh hi chuan Naga police hian Assam lam chu an lo nawr lêt thui tawh hle a. Assam lam chu an lo insaseng deuh vek tawh a ni.
INKAHNA LEH THARUMAH NAGA AN CHAK, MAHSE...
Firing power-ah chuan inring láwk sá, Assam Police lam chan a ṭha hle. Mihring leh rálthuam pawh an nei ṭhain an nei chungnung záwkah a ngaih theih. Hetih lai hian Naga Police lam erawh chu mihring leh rálthuam lamah chuan pachhe záwka ngaih an ni. Nimahsela, ram tána an inpékna leh dik záwk nia an inhriatna chuan tum ruhna leh huaisenna a pe a. Naga mite thuáwihna leh dawhtheihna avàngin roréltuten thluak fîmin ngaihtuahna an hman theih phah a. Hei hian an dinhmun a siam ṭhain a tinghet a; inkahnaah pawh chiang takin hnehna an chan theih phah a ni.
Nagaland lam hi hmanraw tlém leh changkãng lêm lo tak nei ni mah se, an remhriatna, thiamna leh finna chi hrang hrang chu thiam takin an suih kháwm a. Hmanraw ṭha tak a nih mai bákah rálthuam ṭha leh changkãng takah an thil neih ang angte an chantîr thiam mai záwk a ni.
Inkahna leh tharum hmanga inbeihnaah chuan Nagaland chu an chak záwk a. Assam Police lamah hian thi pawh an tam hle laiin Naga Police lam erawh thi an awm ve meuh lo. Assam Police lam hian an silai leh thil hlu dangte pawh an tlànchhiatsan nasa hle a. Ka pa Thara pawh hian 303 Rifle pahnih leh a mû 300 or 500 box khat a rawn hawn ve a. Kei lah pekin Sorkar property-a ngaihna châng hre lovin, vawi hnih target kah nân ka lo hmang pek a. Ka silai kah thãwm hriain Office aṭangin telephone hmangin min rawn khap nghe nghe a. Silai leh a mû pawh chu Sorkar kutah a pe lût ta nghâl daih a.
Inkahna leh tharum hmanga inbeihnaah chuan Nagaland lam chu chak záwk ni mah se, ramri buaina erawh chu a ching fel chuang hauh lo. Dan hmanga party pahnihte inremna tel lo chuan ramri buai chu chin fel theih a ni lo va. Dàn leh remtih tlànna an neih chuan loh avàngin tûn thlengin ramri buai chu a la fel chuang lo.
Luah loh ram hi chu humhim emaw humhalh tak tak theih niin a lang lo va, hláwk taka hman ṭangkai tak tak theih lah a ni chuang lo. Kan ram nia kan ngaih chu luah hmiah mai hi neitu nihna kawng awm chhun ni maiin a lang. Josua 1:3-a kan hmuh ang deuh khán, an kephaha an rah chin chu an ram a ni zél ang khán, keini pawh kan luah chin chu kan ram a ni mai a. Kan luah loh ram hi chu neih zui tak tak a har hle zél dâwn niin a lang.
AMAH LALTHARA THU BELH
Inkah kha 2 pm on 5-6-1985-ah inṭanin, a tûk niléng daihin, ni 7-6-1985 2 pm vél thleng (48 hrs) a ni a. Nagaland police-ah hian Naga Ex-Underground eng nge maw zát, rál rèl thiam tak an awm a. Govt of Nagaland’s Merapani Seed Farm, phaizáwl chin aṭanga km 3 véla hlaa awm, pucca brick wall-a hung vek kha, Assam police hovin buaina a so sàn deuh hnu khán an luah a, camp ah hmangin bunker-te pawh an siam vek tawh a. Hei hi Naga police huaisenho group chuan an lo va bei a, heta Assam police awmte hi an kâp hlum vek a; an rálthuam zawng zawng an láksak a, kan base camp, phaizáwl chin chiaha awmah an rawn hàwn thleng vek a. “Engtin nge in va luh chhuah theih?” tia ka zawh chu min chháng mûmal vak duh lo va. Ka rilruah chuan Assam police-ho kha an in-surrender ang a, kan police-ho khán man buai peih lovin an káp hlum ta mai em ni chu aw, tiin ka ngaihtuah zui a. Héng rálthuamte hi Civilian lam hruaitute khán rál hmatáwnga kal inhuamte hnénah an sem leh nghâl mai a.
Assam police camp thar ber leh tlángram rawn hnaih ber, tlángram aṭanga km 1 véla hlaa awm hi bunker hmanga inhung vek an ni a; an gate sîr tawnah hian LMG bunker a awm a. A tlém berah Company khat chu awmin a lang. Mahse, Assam sawrkar chuan Chumukedima-a kan meeting-ah khán, dâwt mûhlum sawiin, forest check gate a nia, tûn hmaa lo awm ṭhin tawh kan rawn chei thar leh a ni zuk ti tlat a! Forest Check gate tiin signboard an dah bawk a! Kei pawhin “Hei hi forest check gate a nih chuan khawvéla forest check gate lian ber leh fortified nasa ber a ni ang” tiin ka sawi a. Kei ngei pawhin kan ILP check gate tlawh tùra ka kalin vawi 2 vél chu ka pal tlang ve hman a. He camp hi Naga police-ho chuan kan base camp aṭang hian 2 inch mortar-in an han kâp ṭhin a, ‘thatch house’ vek a ni bawk a, an kâp alh zuai zuai mai.
Tichuan, a ni thum ni (7-6-85) chawhnu dâr 2 vél chuan Assam lam thãwm chu a reh ta vek mai a. Kan va en chian chuan ‘a biling a balangin’ an lo tlânchhe vek mai tih kan va hmu a. Police thi ruang lák loh an tlànsan nasa hle a, ruang hi kan nauten an chhiar a, 50 vél chu an chhiarin ka hria. Naga police hi 6 an thi a, an ruang pawh base camp-ah an rawn hàwn kim vek a ni, Assam lam an tlànchhiat hma hian.
Merapani khaw chhûngah te pawh an tlànchhiatna hnûhma hi a nasa hle a. State Bank of India branch pawh eng mah kalh lova tlànsan vek a ni a, chu áia hla leh deuh, Assam police temporary camp-ah phei chuan an mutbû te, pawisa tam tak (police hlawh pék tùra an ruahman ni àwm tak) an tlànsan ringawt bawk. Heti taka an tlânchhe nasa ta mai hi a chhan leh vàng hriat a harsa a. Samari khawpui hualtu Suria sipate tlânchhia ang kha ni berin ka hmu a; Pathian hnathawh ni ngeiin ka ngái.
Thil mak angreng tak dang leh chu, Naga civilian-ho hian silai leh a mû an khâwm nasa hle a, LMG lo hàwn ta mai te pawh an awm bawk. Héng hi chu a hnûah kan chhuhsak leh vek a, malkhana-ah kan dah a, Assam hnénah kan pe kîr leh deuh vekin ka hria. Mahse, bank leh Assam police camp-a pawisa tam tak awm kha tuû man an la miah lo. Thil thiang lo (ghenna) a ni an ti ve tlat! Village Guard-ho kha chuan bâwng an talh ṭeuh a, ruai an kil mup mup thung si.
Assam ram kan luah pawh hi Central Force an lo thlen veleh kan pe kîr leh a. Kan ILP check post pawh a ngai angin kan din leh thlap a; check post inkalh thelh kha awm tawh lovin.