Written by
- Lalnunṭawma Fanai

Sawhthing kan thar tam dawn; Zo thluak leh vai thluak a innek dawn!

Sorkar thar a piang a, Sawhthing politics avângin a chingtu an pung nasa hle! Kut hna thawktute an che ta suau suau a, a chhan sawi a ngai lo. Horticulture Department-in an chhinchhiah dan chuan, kumin April thla thlenga district tina Sawhthing chin thar chhuah tura an beisei chu Quintal nuai 8–10 vel a ni a, Mizoram record a ni! Nikumah quintal 90,000 vel thar a ni thung. Kan lin mek lai hian, a market a buai ang em tih hi mipuite zawhna awm ru nghal a ni der tawh a, sorkar tan chona a lian dawn hle. Mithiam an tam a, lo lungngaihpui chintâwk erawh nei ila.

Horticulture department-in April ni 18, 2024 thlenga an chhinchhiah dan chuan, District 11-ah chhungkaw 23,802 velin an ching mek a, a chi hi quintal 1,60,000 chuang an ching tawh. Sawhthing hi ṭin khat hmunah quintal 10 te an ling a, ram a ṭhat chuan quintal khat aṭangin quintal 8-10 vel an beisei a, hetianga chhût hian, quintal 10 aṭangin quintal 80 aṭanga 100 chuang vel an thar dawn tihna a ni. Ram ṭha vak loah chuan quintal 1 aṭangin quintal 6/7 te thar ṭhin. Kuminah hian, Khawzawl district leh Saitual district-in quintal 20,000 dawn an ling tawh a, Serchhip district-ah quintal 16,000 vel an ling tawh, a tam zual an ni. May thla tawpah chuan a la danglam dawn a, kan thlir zel rih ang.

Mi ṭhenkhatin ngaihdan dik chiah lo kan neih fo chu, Horticulture lama mithiam ten Sawhthing chin chungchang an sawi hian, a taka ching ve lo an nih thu te, thingtlang pa, a taka chingtu ten an hriat zâwkzia tihte a ni fo. Sawhthing leh thlai dangah pawh Sawhthing chingtute leh Horticulture lama mithiamte ngaihdan inhnerem hi a tam hle a, a thawh pawh an thawkho rei tawh. A market a ṭha dawn tih zirtirna hnuaiah, a ching ngai lote nen lam kan chin tâk luih luih avâng hian, a market hi a lian dawn a, (Mizoram mila sawi a ni a, 'tam kan tih hi a tlem' tih thu sawi hun a ni lo) thil ṭhenkhat awmdan enin, an sawi ang loa tihsual palh hlauhna hi mi tam tak rilruah a awm a, indem tur a ni bik lo. Vai fing phakar tak tak kan hmachhawn dawn a, kan fin thiam ve a ṭul hle dawn. Phakar ve deuhte pawh a ngai hial ang! Heng zawng zawng hi political level aṭangin an uisathiam rual nen, an hre sa turah ngai ang.

Ziaktu hmasa Kaphleia khan darthlalang fiah tak tak a lo hung tawh. Kum 70 liam tawhah khan Mizote sumdawnna pakhat La tawlh chungchangah thil dik lo a hmu a, "Kan ram chhung ngeiah md Rs 4/- a nih laiin, harsa takin vai ramah an kalpui a, md-ah Rs 2/8 te in an zuk hralh a. Hnam pumpui tan pawh a tlawmngaih thlakin, tlema chinchang hre deuh tan phei chuan a zahthlak a ni..hnam â kan nihna zawng zawng tih bo va, tunlai khawvel finna dan kan zawh a ṭul..inthurual kan tum chuan loh chuan, vaiho sahmim tipuar chauh kan ni reng mai dawn a ni," tiin.

Hetiang hi kan dinhmun a nih avangin, ching ve ngai lo ten an chin thar ṭeuh tâk miau avangin, tunhnaiah Horticulture deptt leh College of Horticulture Thenzawl a mithiamte leh ZONET TV pvt ltd chuan thlir zauna kan nei a, a bengvarthlak hle. MZU a research sholar te, Horticulture college Thenzawl a zirlaite leh Govt Aizawl College a zirlaiten min uap bawk.

Mithiam ten an tarlan zinga pawimawh zual leh Sawhthing chungchang research aṭanga lang ṭhenkhat i’n tarlang lawk teh ang.

1. Sawhthing lin aṭangin, ni 90 hnuah tui pek ṭan a ṭha, an mamawh zual lai a ni, a hmaa pek tluk tluk a ṭul hran lo. A thar huna a market nghawng tur a nih avangin a chi a hrisel ṭha tur a ni a, a hliam lo chin hrâm tur a ni.

2. A theih hrâm chuan, terrace hmunah ni thei se, buhpawl, hnim hnah leh ran eka khuh (mulching) a ṭha.

3. A chi lin rual leh hlo thlawh zawh, lin aṭanga ni 40-90-ah khuh a ṭha. Hnawng a vawng ṭha a, tui leh lei luangrual tur a veng a, a ṭawihin leiṭha a pe a, hnim ṭo tur a veng, a thar pawh a hlawk zâwk.

4. Sawhthing family zinga mi – Aieng leh Alaichi nen chin pawlh loh tur, buh te, fur purun te, behlawi leh bean te chin pawlh a ṭha. Sawhthing chinna hmunah, Oct – Nov-ah Zikhlum lo chin lâwk a ṭha.

5. Chin aṭanga thla 3-4 hi an ṭhan chak lai ber a ni a, a kung lo thiin ro mah se, thla 8 thleng a ṭhang reng a, a bâk chu a ṭhan a ṭhu tawh ṭhin.

6. Mizorama kan tih tam rih loh, processing tur chuan, thla nga (5) hnuah a seng theih. Kan hmabak tur a ni.

7. Aieng aiin Sawhthing hian natna thlentu a ngah zâwk. A tâm a awm thei a, hriat chhuah hma nan, a hmunah kal taimak a ṭul.

8. A lei seh chinah a uk a, a ṭawih a, a rim a uih a, a zung phawi a awlsam a, a hnah tlânga enin, a lai a hring a, a hnah chang lam zung êng ṭanin, a pumin a êng chhuak ṭhin. A vuai a, a ro zui ṭhin. A tâm tihna a ni. Hah thlawnna a ni a, hriat hma a ṭha. A tâm a awm chuan, cho chhuah vek a, hmun dangah paih tur. Mithiam rawn thuai a ṭha.

9. Reasearch aṭanga an hmuh dan chuan, Sawhthing tâm natna ven nan, Carbendazim 50% WP, 1 gm/lit+ Mancozeb 7%WP @ 2.5gm/litre a ṭha ber a, 85.61% a veng. Metalaxyl 8% WP + Mancozeb 64% WP inpawlh@2gm/litre hman, hei hian 73.39% a veng a, Carbendazim 50%WP@1/litre, hei hian 64.70% a veng a, Trichoderma viride@5m/litre, hei hian 54.14% a veng bawk. Hetianga a dose anga kalpui hian, mihring tana ei pawi loah ngaih a ni. Zan khuaa a chi chiahte pawh a ṭha tih a ni.

10. Organic erawh sawimawi reng a ni. Zingah Sawhthing hnah a harh ṭha a, a natna a inṭan dawn chuan zing daiah a uai ṭhin! A hmun ngaiah thlai dang nen chin chhâwk a ṭha.

I chhiar zo ta. Nang chu Sawhthing ching ṭhang, Sawhthing aṭanga sum tam tak hailut tawh i ni mai thei. Mahse, la ching ve ngai lem lote tan leh tuna kan chin hi a market a awm hunah, kan thawhrimna rahin awmzia a neih a, hnam dang sumdawngte nena kan la innekna tur kara thil kal sual palh awm theite thlirna hi, i tan a ni a, mipui au hla pawimawh kan khawn khawm a ni tel. Kan ling chauh a, a thar hun thlirin, zo thluak nge vai thluak kan tinghal der a nih hi. A ngaihnawm dawn.

- Lalnunṭawma Fanai