KAN MAMAWH: ZAU ZAWKA THLIR THIAMNA
Kawngpui mawi leh mâm taka siam hi thil har tak a ni hran lo a, thiamna sang zelah in mawi leh nalh tak tak pawh kan sa thei ve zel bawk. Mahse thil ṭhenkhat siamna atan erawh thil inkungkaihna leh inzawmna, inhne rem taka ngaihtuah ngai chi a awm a, chutiang atan chuan zau taka thlir a ngai fo ṭhin a ni.
Siamtu Pathian chuan he khawvela nungcha hrang hrangte inmamawh tawnna a duang a, chutiang nena inmil turin sik leh sa, ni leh thla leh arsite nen, ruahmanna felfai takin a siam a ni. Pathian awm ring lo tam tak an awm theihna chhan tak hi Pathian themthiamzia tilangtu zawk ni pawhin a ngaih theih awm e.
Architect thiam tak chuan a thil duan chu a taka an sak hma hauhin a awm dan tur a hre lawk vek a. An sak ṭan phawt hnua va kal a, a awm dan dik tak a va hmuh hnua ruahmanna tih danglam ngai a neih fo a thiang lo. Chutiang bawk chuan Pathian pawh hian a thilsiamte hi inhne rem vek turin a duang lawk a, rawn kal a, rawn inrawlh fo a ngaih lohna tura a duang thiam hi a ropui em em a ni.
Heti zawng hian ngaihtuah ta ila; Khawpui smart tak siam kan lo tum ta a, chu khawpui chhunga thil lo la thleng tur kan hriat lawk tam theih dan azirin ruahmanna kan nei dawn a, chu chuan kan khawpui hma hun a hril hle dawn a ni.
Traffic jam chungchang hi kan harsatna pakhat a nih avangin entirna atan hmang chhin ang. Zim deuh taka thlirna aṭang chuan traffic jam chhan chu motor tlan tam vang leh kawng zim vang a ni deuh mai a, a tihrehna pawh zim deuh tak aṭanga thlirna aṭang chuan ‘intlan chhawk’ a ni mai.
Thlirna kan tih zau deuh hlek chuan motor tam chhan chu public transport chhiat vangah a puh theih ang a, chutianga kan thlirna kan tih zauh zel chuan khawpuiin min zawh loh thlenga kan pem luh tam vang a ni tih kan hria ang a, chutiang thlentu chu thingtlang lam ngaihthahna – zirna ṭha awm lohna, inenkawlna ṭhat lohna, intlawhpawhna ṭhat lohna leh khawsak harsatna hrang hrangte vang a lo ni thei tih kan hria ang.
Thlirna hnaivai leh zim tak aṭanga a chinfel dan ngaihtuah leh, hla deuh deh dawh aṭanga chinfel dan chu a dang daih dawn a nih chu. Hun reilote atana ruahmanna neih hi a sual lo na a, hun rei zawk atana chinfelna neih phei chu a ṭha lehzual ngei ang. Chutiang atana ruahmanna nei tur chuan thlirna zau kan mamawh.
Hmân aṭang tawhin India ram hian hmasawnna a ngaihven chho nasa viau. Technology lama thiamna a pawimawh ber nia hriain IIT/ NIT a din chho mawlh mawlh a, khawvel huap pawha zirna ṭha nia ngaih kan nei nual mai. Mahse, zau zawka thlirtuten an lo rin dan anga khawvela ram hmasawn dangte kan phak mai lohna an han zir chian chuan, technology lama mi thiam tak tak neih ngawt chu a tawk lo tih an hria a. Thil inkaihhnawih hrang hrangte ṭhuikhawm a, thawk theia siam tur chuan management a pawimawh tih an hmuchhuak thuai a. Chuvangin IIM lamte pawh kan bawh leh viau mai a nih kha. Company lian dinna atan pawh technology chungah a ṭhuikhawmtu management pawimawhna an hre chho a, an hlawh pawh a tam hle.
Keini Mizote zingah pawh hian project hai lut thiam te, in sa thiamte, kawng siam thiamte kan awm nuk mai. Kan project lian tak tak hlawhchham ta tam tak kan nei bawk. Hetah hian politician-te, officer-te, engineer-te chuan an tih tur an ti tawk lo maithei a, mahse an tih tur an ti vek chung pawha project a hlawhchham fo chuan eng emaw tlakchham a awm tihna a ni.
Kan khawpui ekchhia (bawlhhlawh) hian min tibuai nasa viau mai. Bawlhhlawh chinfelna hi bawlhhlawh khawnkhawmah a tawp mai thei lo. Bawlhhlawh khawnkhawm chu a ngai a, chu bawlhhlawh chu khawiah emaw kan lakhawm a, chutah chuan bawlhhlawh chi hrang hrang thliar, processing leh a tawpa phurh darh/ thehthang dan mumal neih a ngai. Chutiang process hrang hrang buaipui tur chuan bawlhhlawh awm zat aṭanga processing tura mihring leh khawl mamawh zat, an thawh tak tak huna an tih dan tur chipchiar tak duan a, chutiang mila building sak, kawng siam, bawlhhlawh processing ti tur company din, ram pawna thawnchhuah tura indawrna etc. hrang hrang a ngai a, chu'ng thilte duang tur chuan zau taka thlir a ngai ta ṭhin a ni.
Kum eng emaw zat vela ṭang khan SIPMIU a lar hle. A thawktuten an tih tur ang chin an tiṭha thawkhat mai thei a, mahse mi tam tam hmuh lawk danah kan ekchhia paihna tura an ruahmannate chu hlawhtling turah an ngai lem lo. Hetianga project hlawhtling tur chuan mihring mizia, sorkar leh mipui thawhhona, thil thleng tak tak tur zirchianna tam tak a ngai reng a ni.
Kan thil mamawh milin ruahmanna kan siam ang a, kan ruahmanna tipuitling turin DPR uluk takin kan siam ang a, chumi hmang chuan kan sum mamawh leh thil dangte kan nei thei ang. Mahse SUM hi kan rilrua a len hmasak a, SUM hnukchhuak tura mamawh ngaihtuah chhuah chawp tum chunga DPR kan siam erawh chuan, project hlawhtlin a har viau zel dawn a ni.
Hetiang zawnga thlir nachang kan hriat loh chuan pawisa chu kan hai lut reng ang a, in ṭha tak tak leh khawl ropui tak takte pawh kan nei zel ang a, mahse kan dah ṭawl leh mai mai dawn tho a ni.
- Chhana Ralte