Written by
N. Malsawmtluangi & Lalhruaitluangi

“SOCIAL MEDIA LEH THINGTLÂNG NULA” TIH KHA (MIZO HMEICHHIATE THLAVANG HAUHNA)

Vanglaini article April ni 20, 2024 chhuak “Social Media leh Thingtlâng Nula” tih khan ngaihtuahna a tikal thui hle mai. A sawi tum, tunlai naupangin social media an hman nasat a vei chu thil ṭha tak zawng a ni, amaherawhchu a thil veina lamah a zêldin thui mah mahin a lang a, hei hian thu dik tawk lo hmanga midang rilru a hruai kawi theih avângin a pawi hle.

Kum rei lote chhungin khawvel thiamna ṭhan chak ang zêlin mobile phone pawh a changkâng chak hle. Kan ramah ngei pawh kum 20 kal ta mai kha chuan mobile phone nei te khan an awrh lang vah thin kha a nia, tunah erawh mitin deuhthawin kan nei ta fur mai, a chhuak thar apiang a changkâng chho zel bawk. Covid-19 hri a han lên a, online-a class kal a han ngaih tâk hnuah phei kha chuan ṭhalai zawng zawng deuhthaw hian smartphone an nei ta mai hian a lang. Mahni topup pawh thawk chhuak lo hian phone man to tak tak an hûm fur ta mai. Social media hmang kan tam, social media-a thil faka inhlawh te pawh kan awm chho nuk bawk. Chuta kârah thil dang ṭangkai ngaihthah khawpa games khel lah kan tam. Mahse hêng social media hmang tam tak, hman dân pawh inang lo kat nuk karah hian kha article ziaktu khan hmeichhe/tleirawl social media hmang te, thlalâka filter hmang te a han thur chhuak bik leh an filter hman avânga tlangvâl leh rawlthar tâna zuamawm tûra a han dah khan kan rilru put hmang la dik loh zia a tilang chiang hle a. A thil sawi dik tawk lo kan tih zualpui tlem han tarlang ve ila.

Social media-a khawsa mawi lo chu an awm teh meuh mai, amaherawhchu mi pahnih khat lo chêt mawi loh avânga mi lâm mai mai leh thlalâk lo edit naran han vaihma mai kha chu a ziaktu hi society-a a ‘pa’ lam diklohna en kân a, a ‘nu’ lam sawiselna tûr hmu lian chi a ni thei mai em tih min zawhtir nghal a. Chu mai a la ni lo, “an hmel lan dân, an inchei dân, an lâm ‘sexy’ dânin mipa a hip a, rawlthar/mipaten an zuam phah a, pâwngsualna hi a la hluar chhoh phah ang” tih phei kha chu a zêldin thubawl chho viau a ni. Mi, an hmel leh inchei dân avânga pâwngsual tâwk nia puh fo mai hi a thil sual titute chhanna ṭawngkam tlânglâwn tak leh a pâwngsual tâwkte thiam lo zawka puh daihna chhuanlam hluar tak a ni. Kum 2012-a khawvêl huapa thang khawpa pawngsual râpthlak, Nirbhaya case ah khan a pawngsualtute leh anmahni court rorelna hmaa dinsaktu dânhremi khan “hmeichhia kha zâna a chhuah vâng” tiin an puh lêt daih! Mahse hei chu hmeichhiate nasa taka la rahbehna vai society alawm kan ti a nih pawhin, hmeichhiate dawmkanna society anga inchhal tawh Mizoramah hian khatiang rilru kha kan lo la nei ve reng ang tih a hlauhawm hle.

Hetianga a hleilenna tawk zawkte thiam loh chantir zawk daihna (victim-blaming) hi chipchiar zawka zirna a tam hle mai. Hetiang zirnain a hmuh chhuah chu mipa rorelna (patriarchy) kal sual, hmeichhe chunga rilru dik lo put, hmanlai aṭang tawha hmeichhe dinhmun hniam leh hmeichhe enhniamna leh thliarna (sexism), hmeichhia an nih avâng hrim hrima tlukpui ena en loh nghalna (misogyny) te in a ken chhoh a ni. Hei hian hmeichhiate dikna, chanvo leh zahawmna thlenga ngaihnepsakna leh chhuhsakna (dehumanization) a thlen bawk. Hmeichhe chunga hleilenna hrang hrang thlengte hi ‘dehumanization’ in a hrin pakhat a ni. Miin thawmhnaw engpawh lo inbel se, a rilru kawi zawnga lo la a, ngaihtuahna ṭha lo lo put khum leh tha thawh hial lo rilruktu zawk kha rilru leh ngaihtuahna dik lo pu tu, thil tidik lo tu zawk a ni. Miin mi hausa thil neih a awh kha va ruk sak se, kha mi hausa khan a hausakna a tihlan lutuk vâng tiin a rutu zawk chu thiam kan chantir daih dawn em ni?

Chanchinbumi leh lehkhabu ziaktu pakhat, Elizabeth Eaves chuan kum 15 chuang teh meuh khawvel ram hrang hrang, liberal tak tak aṭanga conservative tak tak thleng fanga a zinkualna aṭanga a thil hmuh pakhat chu Forbes chanchinbua a thuziah pakhatah a zep tel a, chu chu ‘hmeichhiate hi ram zalen leh inkhuahkhirhna nasa lo apiangah an him zawk zel’ tih a ni. Ram zalen leh hmeichhiate khawsak dân leh incheina khuahkhirh tumna a tlemna emaw awm loh hialna emaw ram, Australia, Holland tih velah te hian hmeichhiaten hleilenna leh mipat hmeichhiatna rawngkaia chhaih an tawk tlem ber a, ram conservative em em, an culture leh sakhuana behchhana hmeichhe dinhmun leh incheina khuahkhirh nasa, Pakistan, Yemen ram velah te chuan hmeichhiaten hetiang thil ṭha lo hi an tawng nasa ber thung. Hei hian hmeichhe inchei dân leh khawsak dân avânga khuaikhemna lo awm a ni lo va, a khuaikhemtu rilru puthmang dik loh vâng zawk a ni tih a tilang.

India ramah hian kum 18 hi puitling china chhiar an ni a, hmeichhe tân pasal neih theih chin a ni bawk. Nikhat leka kum 18 la tling lo pawh a hmei a pain puitlinga chhiar an la ni lo tihna a nih chu. Chutiang zêlin The Protection of Children from Sexual Offences (POSCO) Act, 2012 leh The Criminal Law (Amendment) Act, 2013 hnuaiah chuan mahni duhthua mipat hmeichhiatna hmang thei tûr chin kum bithliah pawh kum 18 tho. Kum 18 tlin hmaa lo hmang chu ama remtihna pawh lo ni se dân chuan ama remtihna (consent) kha a pawmpui chuang lo, pawngsualah a chhuah thei tlat. Chuvâng chuan mipat hmeichhiatna hmangah a tu zawk pawh kum tling lo lo ni ta se, an pahniha remtihna ngei pawh ni se, a kum tling zâwk kha dânbawhchhetu a ni daih a ni. Chuvâng chuan dânin a phuar miau si chuan man lo tâwk pawh nise dân bawhchhia a ni miau, dân hman dik lohna a ni lo. Man duh loh chuan dân zawm mai tûr tihna a nih chu.

Dân hi mihring khuahkhirhna atana siam a nih ang chiahin, dânin puitling anga a ngaih te chuan naupang tia a la chhal te chu engvâng mahin humsual a daipui tûr a ni lo va, dân bawhchhiatnaah chhuanlam a awm thei lo. Phuba lak avânga midang nunna la pawh an tih chhan kha mihring lam atanga en chuan âwm tak te pawh a awm maithei, mahse dân hmanga hrem an ni zel tho ang. Heng ṭan chhan hian kha aricle kha han thlir leh ila. “Naupang cho chhuah liau liau” leh “an duhthlanna avâng liau liaua” thleng palh tih phei kha chu ngaihdân hlauhawm tak a tling. Kan ṭawngkam ṭhenkhat, “Hmeichhia chu an puitling hma,” tih te, hetiang buainaa,“Hmeichhia zawkin a va len chilh reng a,” tih te hi kumtlinglo zawk demna’n an phuh chhuak fo mai. Hetiang rilru pu mi hi kumtlinglo bula awmtir a hlauhawm hle dawnin a hriat. Kum tling kha mi pangngai, rilru ngil pu a nih phawt chuan dân bawhchhe lo tûr leh naupang, rilru dik lo zawk nia an sawi kha lo dâl a, lo zilh hial zawk tûra ngaih a ni. “Mipa chu mipa” tia mipa chaklohna chhuanlam siam sak hi kan kal pelh a hun viau tawh.

Vawikhat chu nula pakhat hian rawngbawltu (counsellor) pakhat la naupang ve tak mai hi Mizo zinga zu leh damdawi hluar chungchângah a titipui a, counsellor chuan, “Hetiang ti mite hi hmeichhia hian lo ngaisang lo ula, an zia mai lo ang maw?” a ti ta daih mai. Kum li hnua an inhmuh leh pawhin counsellor chuan a ngaihdân ngai tho hi a la pu. Mipa zu leh damdawi khawihte an ngawlvei chhana hmeichhiate han puh daih mai hi sâp ṭawngkam takin a rilru ‘gymnastics’ khawp mai. He counsellor ngaihdân leh a chunga kan han sawi tâkte hian inzawmna thûk tak an nei, chu chu thil ṭha lo tituten an thiltiha mawhphurhna la lova midang puhmawhna tûr an zawn daih hi a ni. Thilsual titu leh dân bawhchhia te chhuanlam apiang hi thu tlingah pawmsak ta ila, jail tang tumah an awm lo ang a, a Pathian Thu ang azawng pawhin, vanram kai qualify lo kan awm lo vang.

Thil pawi tak pakhat chu hetianga harsatna tawk zawk leh hmeichhia hrim hrim thiam loh tum tlatna leh khuahkhirh duhna rilru pu mipa an awm a hmeichhe dangin an lo thlawp ṭhin hi a ni. Heti ang rilru put hi toxic femininity (feminism ni lo) an tih, hmanlai miten hmeichhe dinhmun, nunphung leh awmdân tûr nia an ngaih, hmeichhe tam takin thil nihphung dik tak emaw tia an pawm tlat hi a ni. Hei hi hmanlai aṭang tawha hmeichhe dinhmun ṭha lo kan chhawm chhoh leh kan rilrua la nghet si, hmasawnna lama kal muang ten thil nih dân tûr pangngai emaw kan tih tlat vâng a ni. Hetiang ngaihdân awm ṭhin avâng hian hmeichhiaten an dikna leh chanvo auchhuahpui an tim phah ṭhin a, mipa chauh ni lo, an hmeichhiatpuite lak aṭang pawhin sawiselna a la chhuah fo thin avângin kawng hrang hranga hmasawnna a dâl ṭhin.

A tawp berah chuan, Mizo te hi hmeichhe chawikanna (women empowerment) lamah hian sang viau angin kan insawi fo a, a sawi nasa ber pawl pawh mipa an ni. Mahse kan tunlai khawvela hmeichhia dinhmun ṭhaa dingte hi a tam zawk chu mipate aia duhsakna an hlawh avânga an chan ni lovin, ‘advantage’ nei lem lova mahni theihna ngeia an sual chhuah vek zawk a tih theih awm e. Kan Mizo society, chhungkaw pa ber, khawtlang leh kohhran mawhphurna hlen hming pua zankhaw tairek thlenga nupui fanaute an kalsannaah hian, in lama fate lo uap luma lo enkawltu chu hmeichhiate an ni a. Han chhût chian chuan, heng hmeichhiate avânga chhungkua pawh hi la kal hram hram a ni. Kan hmeichhe officer leh sumdawng lian te pawh in lama kan society in hmeichhiate mawhphurhna a tih hlen chhuak reng chunga hnathawk an lo ni zel.

Hmeichhiate hi chawikang takzet ni ila, kan society chhiat chhanah hian kan puh teh fo lo tawp ang. Kan mipa tam tak eizawng tlak lo an tam avâng leh, a hun aia hmaa ruihhlo vânga an boral nasat avângin hmeichhiate eizawng lo thei lo dinhmuna ding tam tak an awm lai hian, hmeichhiate demna tûr hi i zawng reng tawh lo teh ang u. Kan mipate hian an tlin lohnaah hian hmeichhiate puhna tûr zawn hi sim tawh se la, inpawm thiam taka insiam ṭhat an tum hunah kan ram pawhin nasa takin hma a sâwn a rinawm zawk tlat a ni. Chutih rualin, kan dinhmun chhiat chhanah hian a tu a te mah inmawhpuh thei kan awm lo va, siam ṭha tûra mawhphurna a intluk tlanga nei vek kan ni.

References

Martha A. Myers and Gary D. LaFree, Sexual Assault and its Prosecution: A Comparison with Other Crimes, The Journal of Criminal Law and Criminology, Vol. 73, No.3 (1982) https://doi.org/10.2307/114319...

Elizabeth Eaves, In Defense of Promiscuity, Forbes Essay, Sep 26, 2008 https://www.forbes.com/2008/09...

Eliana Suarez et.al., Stop Blaming the Victim: A Meta-Analysis on Rape Myths, Journal of Interpersonal Violence, Vol. 25, No.11 (2010) https://doi.org/10.1177/ 0886260509354503

Bhuvanesh Awasthi, From Attire to Assault: Clothing, Objectification and De-humanization –A Possible Prelude to Sexual Violence? Frontiers in Psychology, Vol. 8 (2017) https://doi.org/10.3389/fpsyg....

Zeel N. Kamdar et al., Rape: Is it a Lifestyle or Behavioral Problem? Indian Journal of Psychiatry, Vol. 59, No. 1 (2017) https://doi.org/10.4103/psychi...

Suzanne Hill and Tara C. Marshall, Beliefs about Sexual Assault in India and Britain are Explained by Attitudes Toward Women and Hostile Sexism, Sex Roles, Vol. 79, No. 7 (2018) https://doi.org/10.1007/s11199...

Danielle Cusmano, Rape Culture Rooted in Patriarchy, Media Portrayal, and Victim Blaming, Writing Across the Curriculum. 30 (2018) https://digitalcommons.sacredh...

Jessica Taylor, Why Women are Blamed for Everything : Exposing the Culture of Victim Blaming, United Kingdom: Little, Brown Book Group (2020) ISBN: 9781472135452, 147213545

Ziaktute: N. Malsawmtluangi & Lalhruaitluangi