HRUAITU ROPUI
Khawvel Chhandamtu lo lan hma zawng kha leilung hunbi chhiar dan chuan 'B. C' tiin kan sawi ṭhin a. Mi ropui leh hmingthang tak tak, tun thleng pawha kan la ngaihsan em em he leiah hian an lo piang a. An taksa, leilunga a luanral hnu kum za tam tak hnuah pawh an sulhnu ropui takte avangin kan la theihnghilh thei lo a nih hi. Greek mi fing Socrates, Plato etc thu leh hlate chu tun thlengin kan finna tuikhur tlan ber a la ni reng.
India lal ropui Ashoka rorel dan mawi tak te, nawmchenna tlansan Gautama Buddha te pawh tun thlenga mihring ngaihsanawm ber ber zinga chhiartel an la ni reng a. Chutiang bawkin, ram hrang hrangah sulhnu hnutchhiahtu mi ropui, an thih hnu pawha an sulhnu thi ve thei lo mi eng emaw zat an awm tih ka hria. Heng mite hi lo piang ta lo chu ni se, khawvel hi engtin tak kal ang maw! Khawvel lunghlu mawi ber an va ni teh lul em.
Isua lo lan hnu, A. D (Anno Domini) tia kan sawi ṭhin aṭanga chhut pawhin khawvel hian kum sang hnih hmel a lo hmu ta reng mai. He kum sanghnih chhung hi kum zabi (Century) khat zela kan ṭhensawm chuan kum zabi sawmhnih zet a tling a. Kum zabi hmasa ber (1st Century A. D) aṭanga a hnuhnung ber, kan thlah liam tak, kum zabi sawmhnihna (20th Century A. D) chhung khan khawvel hi a inlumlet nasa em em a. Chhiatna rapthlak ber aṭanga thil ropui ber ber chenin khawvelah hian a thleng inkahpukchaw chho zut a. Lal Isua lo lan hnu, kum zabi sawmhnihna tluka mak danglam leh ropui chungchuang a awm lo va, a aia chhinchhiahtlak bik a awm lo ti ila, ka uar hauh lo vang. Kum zabi zawnga khawvel hmel tidanglam nasa ber a la ni.
Kum 1900 A. D aṭanga kum 2000 A. D inkara khawvel awm dan zawng zawng kha han chhui kir ta ila. Kum zabi 20-na kawl a lo en aṭanga ṭhangkhat lian a ral awrh tihah indona awm tawh zawnga la rapthlak ber 'Indopui Pakhatna' chu khawvelin a hmachhawn a. Khawvel hi a rûm a ni ber. Chuti khawpa tuarna rapthlak chu he leiah hian thleng tawh lo se a duhawm tehlul nen, a hnuah 'Indopui Pahnihna' chu a lo chhuak leh ta mai a. Mihring maktaduai tam tak thisen a luang a, khawvel hi nasa taka sawp chhiatin a awm a nih kha.
Khawvelin chutiang hun rapthlak a tawh lai vék chuan thil ropui leh chhinchhiahtlak tak tak a tawng ve tho mai. Leilung piantirh ata thil hmuh chhuah ropui ber pakhat 'Atom Chakna' chu hmuhchhuah a ni a, chumi kal zel chuan Nuclear ralthuam hlauhawm pui pui a hring chhuak ta zel a. Thil tih theih rual loha ngaihpawh mihringten ti theiin, thlaah te hial an zin/inkap kai thei ta zel a. Science thiamna hmanga kum zabi 20-na chhunga khawvelin hma a sawn nasat zia sawi fiah thiam rual a ni awm lo ve.
He kum zabi chhunga khawvel hmel tidanglamtu langsar ber pakhat chu Ram hmangaihna (Nationalism) thinlung pu a, inawpbehna huang aṭanga talchhuah tuma beihna meipui a lo alh chhuak ta hluah hluah mai hi a ni. Ram chak leh thiltithei zawkte awpbehna aṭanga talchhuak turin awpbeh ram hrang hrang aṭangin zalenna sualtu mi huaisen leh rorum tak tak an lo chhuak ta phawk phawk a. Chu'ng zinga hmahruaitu leh ka rawn tarlan duh bik chu India hnampa 'Mahatma Gandhi' kha a ni. A kaihhruaina chak tak, tharum tel hauh si lo hmangin ram ni tla sengloa roreltu (British) chu a rawn hneh ta mai a. Chu hruaitu ropui hnung chu zuiin, ram hrang hrangah zalenna sualchhuah tumna thlipui a tleh ta hum hum mai. Gandhi hnung zuitu langsar ber pakhat chu S. African mipuite tana zalenna dar vawtu - Nelson Mandela hi a ni nghe nghe.
Heng hruaitu tumruh, huaisen leh ṭhahnemngaite vang hian, ram eng emaw zat chu tlukchhiatna lak aṭang khaichhuahin an awm a. Heng mite hi khawvel rosum leh lang thei lamah chuan chhuan tur nei lo tak vek an ni a, mahse an thiltih ropui tak tak avanga an ram mipuite tana malsawmna chhiar sen loh thlentu an nih avangin, khawvel hian a ngaisangin a zah lo thei lo a ni. Mi ropuia siamtu chu an hausak lam a ni lo a, an dam rei leh rei loh a ni hek lo, khawtlang, ram leh hnam tana an inpumpek vang chauh a ni zawk e.
Ram leh hnamin hun khirh a tawh lai leh, kawng bumboh a zawh lai hian hruaitu ropui leh ropui lo chu fiahin a awm ṭhin. Sawi ringawt lova a taka thawktute hi ram leh hnam chawimawitute an ni. Kan ram pawh hian hetiang mi hi kan mamawh ber a, kan ram khawsak rel dan (economy) en phei chuan kan mamawh lehzual niin a lang. Hruaitu ropui, hnam pasalṭhate chanchin a tlangpui ka rawn chhawp chhuah aṭang hian chhiartu duhtak, khawtlang leh ram hmel tidanglamtu, mi dangte tana malsawmna thlentu nih ṭheuh i tum ang u.
- Nathan Lalruatpuia Ralte