Written by
-Dr. C. Lalrampana

PENSIONER-TE LUNGKHAM


A KAMKÊUNA

Lungkham tih thumal hi grik ṭawng chuan ‘anisychía’ tih a ni a; sapṭawng chuan ‘worry’ a ni. ‘Worry’ hi Old English thumal ‘wyrgan’ aṭanga lak a ni a, ‘strangle’ (rek hlum, up hlum) tihna a ni bawk. Kum 1800 chho tawp lam khan lungkhamna tih hi hriatna sawina atan hman a ni ta a ni. Pathian thuah chuan Lungkham neih hian mi a tihrehawm a, thu ṭha erawh chuan mi a tilawm ṭhin. A ram leh a felna chu zawng hmasa zawk rawh u, tichuan, chu'ng zawng zawng chu a pek belhchhah dawn che u nia tihte kan hmu. Mahse, engmah lungkham nei lova awm chu harsa tak a ni a; kan lungkham erawh a inang vek lêm lo.

LUNGKHAM LUATIN A NGHAWNGTE

Lungkham luat chuan rimna (stress hormone) a tichhuak thei a, chu chuan lung a tina zual sauh sauh thei a ni. Chutianga lungkham luat zel chuan thisen kalna kawngte a lo hring thei a, chu chuan thisen kalna kawng (artery wall) a tikhauhin a tichhah thei a, cholesterol level a tisangin hrisel lohna leh harsatna dang a thlen thei bawk. Lungkham luattukna hian taksaah chronic stress ang bawkin nghawng a nei thei a, cortisol ang chi stress hormone a tichhuak thei bawk. Chronic stress hian hriselna lama harsatna lian tak tak, chaw ei lama harsatna, thinlung natna leh immune system chak lohnate a thlen thei tih hmuhchhuah a ni.

Lungkham reng te, thil ṭha lo ngaihtuah rengte, leh a chhe ber beisei rengte hian rilru leh taksa hriselna a tichhe thei a ni. Rilru chakna a titlahniam thei a, rilru a hahdam lo va, mut theih lohna, lu na, pum harsatna, leh taksa peng hrang hrangte a tichhe thei a, nguina (depression) a thlen thei bawk. Ngaihtuahna sen vak vak hian hnathawhna hmunahte harsatna a thlen thei. Chuvangin, lungkham luatna hian kawng tinrengah nghawng ṭha lo a nei a ni. Chuvangin, lungkham luat nei lova rilru hahdam taka awm hi hriselna atan a pawimawh hle.

ENG NGE AN LUNGKHAM CHU?

Eizawnna atana hnathawh hrang hrang a awm a, chungte chu - Architecture & Engineering; Arts and Design; Building & Grounds Cleaning; Business and Financial; Community and Social Service; Computer and Information Technology; Construction and Extraction; Education, Training, and Library; Entertainment & Sports; Farming, Fishing, and Forestry; Food Preparation and Serving; Healthcare; Installation, Maintenance, and Repair; Legal; Life, Physical & Social Science; Management; Math; Media & Communication; Military; Office and Administrative Support; Personal Care and Service; Production; Protective Service; Sales; Transportation & Material Moving-te an ni. Heng lo pawh hi sawi tur tam tak a la awm thei. Mizoram bikah hian khi'ng private sumdawnna leh hnathawh hrang hrang khi kan uar ve ṭan a, a lawmawm hle.

Mizoram mihring nuai 12.6 awm zingah sorkar hnathawk 45,000-50,000 zet an awm. Burma sumdawngho phei chuan in tinah sorkar hnathawk an awm, niin an ngai hial. Heng sorkar hnathawk leh thawk lote zingah hian retirement benefit nei thei leh thei lo an awm. Service zawha hlawkna tel zui thei tur tawh phawt chuan an pension hnua an sum dawn tur hisapin an lungkham nasa hle ṭhin. Mizoram Sorkar hnathawk bikah chuan in hmun lo ram leh concrete building neih ve dan tur hi an lungkham ber niin a lang. Pensioner tawh phawt chuan hei hi an hmalakna hmasa a ni zel bawk. Hna dang thawkte pawh khian an theih chin chinah hei tho hi an lungkham ber a ni fo ṭhin.

A TLÂNGKAWMNA

Tarlan tak ang khian eng hnathawk pawh khian an dam chhung hun tur ngaihtuahin lungkham an nei ṭheuh ṭhin. Kut hnathawktute pawhin lungkham an nei tho bawk. Sorkar phal loh hmanga sumdawng hausa smuggler-ho lahin lungkham buai ngai lovin hnehsawh takin in hmun lo ram leh concrete building mai maite chu an duh zah zah an nei thei bawk nen. Abikin sorkar hnathawkte hian an pension rual rualin an lungkham ber in hmun lo ram leh concrete building ṭha tak tak an sa khir khâwn ve ta iaih uaih ṭhin a ni. Lirthei changkang, tukverh, kawngkharpui ṭha chi, ceiling ṭha leh changkang chi nen, bungraw changkang pui pui neih tumin an intlansiak a; khawvel ram changkang ber bera an neih ang neih ve vek tumin an hmanhlel hle ṭhin. Hetianga materialism-a an intlansiak luih luih lai hian ṭhenkhat chuan an in hmun lo ram leh concrete building changkang pui puite chu rochuntu tur nupui fanau, tu leh fa pawh nei lo khawpin an nupui fanau, tu leh fate an chân hnuah in chhawng sang leh zaupui puiah mahniin khawhar takin an tei kual ruk ruk ṭhin. Leia sulrul leh tuiekin ‘a eichhiat theihna hmunah an inchhêk muk a, an inchhekarbawm a; mahse, a tawpa an chan tur chu ft.3x6 bak a ni chuang lo. He intlansiakna ṭha lo tak hi mi hausate'n covid-19 hripui ang maiin mi retheiho an kâi awlsam ém êm a, duhâmna leh hlemhlêtmna sual meipui chuan mi tinte thinlung chu a kâng ût khaw lo zo ta a, hetiang lungkhamna ṭha lo tak hian Zoram mipuite thinglung hi a ei chhe mek a ni e.

- Dr. C. Lalrampana