Written by
Dr KL Remsanga

World Sight Day

Thupui : Hope in Sight
World Sight day (8th October 2020) hi kum tinin October kar hnihna, Ningani, kum 2000 aṭangin WHO bul tumin hman ṭhin a ni. Kuminah pawh  khawvel pumpuiah ni 8th October 2020 hian World Sight Day hman a ni leh ta a. World Sight Day thupui 'Hope in Sight' tih hmang hian khawvela mitdelna thlen theitu chi hrang hrang inzirtirna leh inven a pawimawhna te uar takin hemi ni hian puan chhuah ṭhin a ni. 

World Health Organisation (WHO) leh International Agency For the Prevention of Blindness (IAPB) ṭangkawp chuan kumin World Sight Day pawh hi khawvel hmun hrang hrangah hmang turin ṭan a la a. He ni hi ram hruaitute leh hriselna lam ngaihtuahtu pawlte chuan an ngai pawimawh em em a ni. 

World Sight Day thuchah laimu chu hetiang hi a ni. 

•    Khawvel pumpuia mitdelna thlentu 90% hi hmuh chhuah a enkawl dam leh theih a ni. 

•    Kan taka peng dang hriselna ngai pawimawh chungin eye testing hi kan nei fo tur a ni a, mit a fiah loh chuan enkawl nghal vat tur a ni.

•    Eye Specialist doctor awm lohna hmunah pawh mit lam thiam Ophthalmic Assistant-emaw Optometrist emawte hnenah mit kan entir theih a ni. 

•    World Sight Day hlawhtlinna chu i mit i test tir kha a ni. 

•    Khawvela mit ṭha lo tam berte hi mihausa te aiin mi retheite zingah a hluar zawk a. Khawpui aṭanga kal chhuakin thingtlang lamah mit ṭha lote zawng chhuak turin kan fehchhuak tur a ni. 

Kum 2020 kan hman mekah hian khawvel pumpuiah mit ṭha lo, del hlauhawm tam tak an awm a, hetiang hi kan dinhmun thar ber chu a ni:

•    Mit ṭha lo enkawl ngai khawvel pumpuiah 2.2 Billion vel an awm a, chung zinga 1 Billion mit ṭha lote chu ṭanpui ngai leh enkawl mamawh em em, in enkawl nachang hre si lo te an ni. 

•    Hei bakah hian Refrative error (khaw hmuh fiah lo) chi khat High Mopia 70 million vel enkawl ngai an awm bawk. 

•    Mitdel mai thei dinhmuna ding, chhanchhuah ngaite chu heng mit natna neite hi an ni. 
(i)    Cataract (mit naute paw).
(ii)    Refractive error (mit fiah lo).
(iii)    Glaucoma (mit BP sang).
(iv)    Corneal opacity (mit darthlalang paw).
(v)    Diabetic Retinopathy (zunthlumin mit a khawih).
(vi)    Childhood blindness (piantirh aṭanga mit ṭha lo).
(vii)    Trachoma blindness (mit natna chikhat).
(viii)    Mit natna dang te...

World Sight Day 2020-ah hian mit natna chanchin tam tak kan sawi hman dawn lo a, kumin atana kan thupui mil tur subject pakhat ka rawn thlan chhuah chu mit fiah lo (Refractive Error)- Tarmit emaw thil dang emawa siam ṭhat theih chungchang hi a ni. 

REFRACTIVE ERROR chu khaw hmuh fiah thei loh hi a ni mai a, naupan lai aṭanga puitling kan nih thlengin kan nei thei a ni. Refractive Error hi Tarmit emaw Contact Lens emaw Intraocular lens emaw Lasik Laser emaw hmanga enkawl theih a ni a, enkawl ṭhat loh chuan mit fiah loh hlenna hial a thlen thei a ni. Pathianin  kan mit a siam chhan chu ṭha taka thil kan hmuh theihna turin a ni a. Mahse, mi ṭhenkhat chu vanduaina avangin piantirh aṭangin mit a fiah lova, enkawl vat an mamawh ṭhin. Mit a lo fiah loh hian mit kham, luna, luhai leh luakchhuakte a awmtir thei a. Refractive Error awmna chhan chu kan mit hmuhna power a dik tawk loh vang a ni deuh ber mai. A tam zawk chu mit piankenin a zir loh ve hrim hrim avang te, mit hliam vangte leh natna dang avangte pawhin mit power hi a danglam thei a ni.

Mit Power Hnathawh : Thil chiang tak hmuh theihna turin mitmu-ah hian mit power petu mit darthlalang (Cornea) leh mit naute (lens) an awm a, hengte kaltlang hian kan thil hmuh zawng zawng hi mit chhungah a lut a, mit chhung tuamtu (Retina) ah a va inchhungkhawm ṭhin. Kan thil hmuhte chu mit chhung tuamtu (Retina) ah ṭha takin a lang fiah tur a ni a, a lan fiah loh chuan kan mit power kha a ṭha lo tihna a ni. 

Mit fiah lo (Refractive Error) chi hrang hrang te :
1)    Myopia : Thil hnai a hmu fiah thei a, thil hla a hmu fiah thei lo a, a chhan chu an thil hmuh hlimthla kha mit chhung tuamtu (retina) a thleng zo lo va a, chuvangin mit a tiphe a, a hmuh fiah nan Tarmit minus(-) power hman a ngai a ni.
2)    Hypermetropia: Hei hian thil hla leh hnai a hmu fiah thei lova, a chhan chu a thil hmuh hlimthla kha mit tuamtu (retina) hnung lamah a inchhungkhawm (focus)vang a ni. Hei hi tarmit plus (+) power hmanga tihfiah theih a ni. 
3)    Astigmatism : Kan mit darthlalang (cornea) leh mit naute (lens) te hi a pianhmang a rualrem loh chuan thil hmuh a tiphir a, a fiah lo ṭhin a ni. A awmzia chu kan thil hmuh kha a ṭhen Retina hma lamah leh hnung lamah a insiam vang a ni. Hei pawh hi Tarmit hmangin a siam ṭhat theih a, Cylinder power plus (+) emaw Minus (-) emaw hmanga   siam ṭhat theih a ni.
4)    Amblyopia : Mit pahnih hi a fiah dan a thuhmun chiah tur a ni a; mahse, mit piankenin a zir loh chuan an thil hmuh dan a inchen lo thei a ni. Mit pakhat fiah sia pakhat a fiah loh hian Amblyobia a insiam ṭhin. Hei hi Minus (-) emaw Plus (+) power emawa correct theih a ni. Amblyopia hi piantirh aṭanga awm ṭhin a nih avangin Tarmit hmanga siam ṭhat thuai a nih loh chuan mit infiah hleih hi a awmtir hlen thei a ni.
5)    Presbyopia : Hei hi kum 40 chung lamah mit ṭha pangngaiah chuan a inṭan a, khaw hla hmu fiah mah se la, lehkha chhiar an harsat ṭhin a ni. Chuvangin tarmit plus (+) power-a awlsam taka siamṭhat theih a ni.

Contact Lens : Mit fiah lo (Refractive error) a chunga kan sawite hi Tarmit vuah kher ngai loin Contact Lens hmangin a hmuhfiah theih a. Contact Lens hi mit pawn lamah vuah theih a ni a, kuta kengin a vuah luh theih mai a ni. Contact lens-ah hian power chi hrang hrang a awm a, mit fiah loh dan azirin mit mil power a siam theih a ni. Nimahsela, Contact lens hian ṭhat lohna a nei a, a chhan chu a dahṭhatna bawm a thianghlim lo hma em em a, tin, kuta khawih a nih avangin natna hri awlsam takin mitah a kai thei a ni. A dang leh chu, Contact lens vuah hian mitin oxygen a mamawh a hmuh tur ang a lo dal ṭhin avangin mit a tiro a, mit a tidel thei hial a ni. Contact lens rei tak vuah hian mit natna benvawn a awmtir thei a, mit darthlalang (Cornea) a tipanin a tipilh thei bawk.

Intra-Ocular Contact Lens : Tarmit power sang tak vuah aiah mit ṭhenkhatah chuan Intra-Ocular contact lens hi mit chhungah a dah theih a, hun eng emaw ti chhung chu a ṭha viau a a lan laiin  zawi zawiin mit naute a tifiah lo thei a, mit BP sang te pawh a siam thei bawk. Chuvangin, a ṭul hle loh chuan dah loh hi a him zawk mah a ni.

LASIK Laser : Ṭhalai tam takin tarmit vuah hi hrehawm an ti ṭhin a, an ni tin khawsakna leh eizawnna thlengin a tibuai a, an hmel lan dan a tidanglam a, chuvangin a thlakna tur khawvel thiamna lo sang zel hian a lo hmuchhuak ta a, chu chu Lasik laser hi a ni. Ngaihven pawh a hlawh hle, chutih laiin a hnathawh dan hi kan hriatchian a pawimawh a, chiang zawkin kan thupui khar nan kan hmang dawn a ni. Tarmit vuah ngai loin Lasik Laser ah hian beiseina sang tak kan neih avangin World Sight Day thupui ‘Hope in Sight’ tih nen pawh a inhmeh hle a ni.

Eng nge LASIK chu?
Engtin nge MIT power a tih dik ang?
LASIK chu laser chi khat, mit darthlalang kah danglamna laser a ni a. A chunga refractive error nei, engzung focus dik lo ho teah chuan dik taka an focus theih nan an mit darthlalang (cornea) chu a siam danglam ṭhin. A ṭhenlai tichhah a, a ṭhen lai tipanin, engzung chu a focus na lai tur takah a focus tir theih a; chu chuan TARMIT vuah ngai tawh lovin, mit khawhmuh a lo tifiah ta ṭhin a ni.

LASIK hi NASA Astronauts leh US AIR FORCE Pilot-te meuh pawhin THIL HIM (SAFE PROCEDURE)’ tia an pawm thlap a ni a. Khawvel lo changkang zelah tarmit vuah hi hnathawhna hmun tam takah hman a rem lo a, chuvangin mit fiah lo enkawlna turin Lasik Laser hi khawvel hmun hrang hrangah leh India ram khawpui hmun tam takah hmangtu an lo tam ta tial tial ta a ni.

LASIK chu tute tan nge ṭangkai/ tute  hian nge mamawh bik:
- Tarmit vuah duh lo, vuah thei lo emaw vuah hreh, hnathawhna avangte leh mimal harsatna avanga tarmit vuah thei lote tan a ṭangkai
- Mit dinglam leh veilam power in thlau lutuk, inmil lo lutuk (balance thei lo), tarmit vuaha tih dik theih loh te tan LASIK chu duhthusam a ni.
- Mit power sang tak, glass chhah em em vuah ngai, rit leh vuah hrehawm, glass chhah vanga khaw hmuh zimte tan.
- Contact lens vuah nasa, thlah thei lo, mahse ngeih si lo, contact lens vuah vanga harsatna tawkte tan a ṭha.
- Power sang ṭhenkhat, Cylindrical power sang, mahse tarmit vuah hlei thei si lo, tarmit a hmuh fiahna power in lu hai/lu na nasa siamho tan a ṭangkai.
- Mit darthlalanga ser awm ṭhenkhat, ser kah fai nan leh ser avanga power insiam kah dik nan a ṭangkai.
Kum lama la naupang deuh mit power inthlau nasa avanga mit chhe hlen ngei ngei tur te, thil danga enkawl theih loh te mit chhan nan LASIK hi tih ṭhin a ni bawk.

LASIK ti tur hian kum bithliah leh power bithliah bik a awm em?
Kum bithliah chungchang:
*  LASIK hi kum 18 tlin hnu lama tihtheih a ni tlangpui ṭhin. Tin, mit power kha inthlak lutuk lo se duhthusam a ni.
*  Kum 40 hnua lehkha chhiarna tarmit (Reading Glass) mamawh ang chi erawh hi chu siam ṭhat theih chin awm mah se, a  hnai enna power hi a san belh zel ṭhin avangin LASIK Laser hian a hnai enna chauh ti tur chuan a theih hrih loh.
* Chuvang chuan kum upa (kum 40 chin) ah chuan a hla chauh LASIK hian correct ṭhin a ni a, a hnaiah chuan tarmit vuah a ngai ṭhin. Tin, kum upa-ah chuan an mit darthlalangte naupang zawkte aiin a hrisel loh/a dam chak loh zawk hret avangin kum upa lam (kum 55 chin) hian LASIK tih tam a ni lo. Mahse tarmit vuah loh nan chauh ni lova, thil dang vanga LASIK laser mamawh viauah chuan  kum upa tawh viau (kum 70 ah hial)ah te pawh kah tawh an ni.
Mit power a correct theih zat chu hetiangin-
* Minus power hmangah: -0.50DSph aṭanga -14.00DSph thleng hi duhthusam a ni. A aia sang pawh a putu mit azirin a tihtheih a ni.
* Plus power hmangah: +0.50DS aṭanga +6.0ODS hi duhthusam a ni. A aia sang pawh a putu azirin a tihtheih a ni. 
* Cylindrical power pawh +/- 6.00 minus emaw a siam ṭhat theih.
LASIK chu a fit loh theih em?
* Mit pian hmang azirin LASIK tihtheih leh theih loh a awm thei, chu mi hriat chhuah nan chuan SCREENING uluk taka tih ṭhin a ni a. Mit pumpui, mit hma lam leh hnulam zawng zawng ngun taka zir chian leh enfiahsak hnuah LASIK tana FIT leh FIT lo a hriat theih.
* A bik takin mit darthlalang pianhmang (corneal topography) leh a chhah zawng (pachymetry) leh mit BP te a pawimawh zual.
Mit mai ni lovin taksa lama FITNESS pawh check tel a ni. Zunthlum, BP leh thisen test te pawh tih hmasak a ngai ṭhin. LASIK technology changkang tak mai leh ṭangkai tak mai chu rei tak chhung Mizoram a lo thleng pha lova. Chu LASIK khawl hmanga mit enkawlna beisei hian mi tam tak phai lam LASIK centre–ah te refer tawh niin, kum 2010 atanga 2014 inkar chhung chauhvah pawh mi 330 aia tam refer an ni. Mamawhna a sanzia hriain Eye Care Hospital-ah Khawvela LASIK khawl zinga LASER chak ber, Excimer Laser EX-500 Wavelight khawl, German technology-a siam chu neih a ni ve ta a. 24th September 2015 aṭanga hman ṭan niin, thla tin LASIK hi tih ṭhin a ni a; tunah mi 1052 (24/09/15 to 25/09/2020) lai LASIK tihsak tawh an ni! LASIK kah tawh zinga kum upa ber chu 52 a ni a, kum naupang ber chu kum 14 a ni. 

Eye Care Hospital a LASIK khawl ṭhat bikna te:
* Eye Care Hospital-a LASIK khawl hi India hmarchhaka LASIK khawl ṭha ber niin, India ramah pawh he khawl hmang phak hi an tam lo hle. 
* Tunlaia Laser delivery chungchanga mithiamte'n an ngaihpawimawh ber “custom LASIK with wave front technology’ nei a ni. Chu chuan kah tur mit darthlalang azirin laser kah dan an insiamrem a, a power ngawr ngawr chauh siam dik ni lovin,  khaw hmuh fiah lehzualna turin (reduction of higher order- spherical and chromatic aberrations) a putu tur mit azirin correction (specific tak) a siam nghal ṭhin a ni. Hei hian thil hmuh fiahna piah lamah, eng leh thima men nawmnate leh LASIK khawl chhuak hmasatea harsatna lo awm ṭhin dangte a sukiang ṭhin.
* Khawl hmasate'na an neih loh, Laser kah laklawh lai pawhin a mit darthlalang chhah zawng tehna, leh a kah thuk zawng tehna a awm a, kah hma leh kah hnu, eng hun lai pawhin a tih theih.
* Eng vang pawhin tihtawp ngai ni se (entirnan: damlo nervous emaw, hahchhiau chhuak emaw) Laser pek chhuah zat chiah chiah chhinchhiah niin, a khawl hmasate ina an tihtheih loh, eng tik hun pawha kah bâng kah leh theihna ‘setting’ a nei.

Tin, LASIK kahna khawl mai bakah power pek zat tur ‘plan’-na khawl pawh khawvela changkang ber chi neih a ni a. He khawl hian mit darthlalang pianhmang chu ngun taka endikin, custom LASIK atan chuan kah tur mit darthlanga blueprint ‘special’tak (mihring finger print inang lo vek ang hian) chu a enfiah a, siamṭhat ngai lai (power chauh ni lovin) siamṭhat turin a PLAN ṭhin a ni.
- Tin, LASIK khawl hlui zawkte aia a chungnun leh bikna chu a kah zau zawng (optical zone) duh ang azirin a thlak danglam thei a, mit naute len zawng azirin a tihdanglam theih. Hei hian khawl hmasa zawktea awm ṭhin, zan lam leh thim thama thil hmuh fiah lo te leh zana motor khalha harsatna awm thei ang chite kha a tireh thei a ni.
- Eye tracker ṭha tak a nei a, laser kah laia mit lo che sawn a awm palh a nih chuan amah leh amahin a in ‘off’ inen ngil leh hunah a ‘on’ leh mai theih ṭhin.
- Energy pek chhuah a ‘stable’ bikin, hman dawn apiangin kah duh zat a kap nge kap lo tih mit darthlalang lem hmangin fel fai taka endik ziah a ni ṭhin.