Kan Hnam Nun Leh Environment
Kan pi leh pute khan an chhehvela nunna nei leh nei lo Pathian thilsiam, leilung pianken hausakna (natural resources) kha damkhawchhuak tura an innghahna a ni tih an hre chiang hle a. A enkawl, humhalh leh hman ṭangkai dan pawh an uluk a, chhuanchhawng zelah a enkawl, humhalh leh hman ṭangkai dan an hriatte an hrilhchhawng zel bawk a ni. Hetiang an hriatna hmanga hnamin tih dan phung a lo neih (cultural ethos) aṭangin mihringte hi nunna inkhaidiatah, a zai pawimawh tak an nihzia hriatna an neite kha a ropui ngawt mai.
Leilung pianken hausakna enkawl, humhalh leh hman ṭangkai kawnga hnamin tih dan phung a neih inhlanchhawn zel hi hnam dân (customary law) chu niin, he hnam dân hian mihring ei leh bar dap dan, ei siam dan, incheina, khawtlâng nunphung, râl beih dan, hmanrua siam dan, adt. thlengin a huam ṭhin bawk a ni. Lal leh khawnbâwl upate’n ram leilung pianken hausakna an enkawl kawngah khan zavaia ṭhat tlanna tur aṭang zelin mimal leh chhûngkua anga a hlawkna lo tel theih dan kha chu an dah pawimawh chauh a, ‘Public Trust Doctrine’ an kalpui ṭha hle ṭhin a ni. Leilung hausakna enkawl kawnga tih dan phung ṭha, Zonun ze mawi tam tak kha chhawmnun zel a pawimawh hle a ni.
Pi leh pute khan thilnung tinreng hausakna (bioresources) a neihte hi an hlut hle a, ramngaw enkawl dan phung fel tak an nei te kha hnam dân pawimawh tak a ni awm e. Ngawte kha kangmei leh thlipui laka an khua a him nan te, tuikhur tuihna ṭha a awm reng theih nan te leh boruak thianghlim leh ṭha an neih theih nan an humhalh a. Châk lakna turin ramngaw vohbik an nei a, mau sahna tur bik ‘mauhâk’ hmun te, an eizawnna atan lo neihna hmun tur ram an ruahman ṭhin bawk a ni.
Ram leilung hausakna enkawl kawngah khuarel thil nih phung an hre em em a. Lo neihna hnu ‘chul’ aṭanga ramhmul rawn ṭo leh dan chhawrdawh an hriatna aṭangin lo atana ram bawh leh dan tur kum bithliah thlengin an chhût thiam a, ram a tui (fertile) leh hun tur an hre ṭhin a ni. Lo atan ramngaw an vàt a, an hál a, thlai an ching a, an seng hnuah chu lai ram chu khuarelin a rawn enkawl ṭhat leh atan an hnutchhiah a, sik leh sa mila khuarel behchhan tih dan an hman ṭangkainate hi a ropui hle.
Lal leh khawnbâwl upate rorelna a tawp a, Lushai Hills District (Village Councils) Act, 1953 lo piangin khawtlânga rorel hna chu Village Councils kutah a awm ta a. Village Councils pawhin ram enkawl kawngah kan hnam dân tam tak a rawn chhawm a ni. Ram leilung pianken hausakna enkawl kawnga kan hnam tih dan phung hrang hrang kan sawi vek seng lo vang. A pawimawh ber erawh hetiang enkawlnaah hian hnamin tih dan phung a neihte kan ngaih pawimawh a, khawtlâng anga thawhhona ṭha tak nena kan zaivaia ṭhatna tura vantlâng ram/hmunhma neih, humhalh leh hman ṭangkai kan uar thar a, mimal anga ram valh zau zelnate kan do thiam a, ram leilung pianken hausakna Pathian min pek hi humhalh a, a tipung zawng, ṭangkai, renchem leh duat taka kan enkawl a, tuna mite bakah chhuan lo la awm zel tur tan pawha chhenfâkawm tura kan buatsaih a ngai a ni. Pathian thilsiam tinrengte inkungkaihtawn dan hriatna, kan pi leh pute’n an lo neih leh chumi nena inhne rem tura nun phung an lo neihte hi chhawm nun zel a ṭha e.
- A.C. Zonunmawia, CEP