Written by
- Lalthangfala Sailo

KUM UPA VS KOHHRAN UPA

'Kum upa' tun laiin an tih tak, 'upa' sawi nana mi tam takin an hman tâk hi, a ṭan chhuahna a la rei vak lo. Kum 15-20 vel chauh a la ni. An tih tirh khan ka hnial ṭhin a, "Kum a upa lo, mihring erawh kan upa thei," ka ti a. Biak Inah hial pawh vawi khat aia tam ka sawi. Mahse, keia sawi mai mai chu 'vut laka vawih' an sawi ang lek a ni.

Ṭawng dik lo hi a kal laklawh chuan dawm beh, siam dik a har khawp mai 'vawiin ni', tih te pawh hi 'vawiin' tih mai a tawk tiin kan Chief Minister hlui, Pu Lal Thanhawla ho meuhva kan sawi mar dawn pawhin kan hlawhchham a nih hi. A chhan bul ber pakhat chu Kohhran upate hian pulpit aṭanga 'vawiin ni' an han tih dum dum mai chuan an beramte chuan an tih ve loh nakah. Kohhran upate hi, Mizoramah chuan thusawi ngaithlatu (audience) ngah ber an ni si; an thu leh hla hi phelh mai mai theih a ni lo.

'Kum upa' tih ṭawngkam dik lo pawh hi a dik lohzia ka sawi tawh ṭhin a, ka beidawng tawh a; vanneihthlak takin Mizorama chanchin bu darhzau ber, Vanglaini, ni 27th April, 2024-a chhuahah khan Rempuia R. Lutmang khan, he ṭawngkam hman lar tak; mahse dik si lo hi a dik loh dan fiah taka chhuiin, fel takin a rawn ziak hlauh mai a. Hei hian min tiphur thar leh ta a. A thlawp zawnga ziah ve ka chak ta a, ka han ziak ve a ni. 'Thu dik ṭan, thil ṭha ti' nia ka inhriat vangin lawm pawh ka lawm hle.

Mizo hian hawihhawm leh ṭawng hawihhawm kan inzirtira, chaltlai taka ṭawng kan hreh hle. Chuvangin 'tar' sawi nan pawh 'upa' kan ti. Tun hma lal lal lai khan lal rorelpuite chu 'Lal upa' kan ti bawk. Tunah hian kohhran roreltu turte kan thlang a, chu'ng thlan chhuahte chu 'Kohhran Upa' kan ti. Kohhran upate hi dan naranin, mi fel leh ṭha; kohhran hruai tura thlan chhuahte an ni. Mi zaidam, mi inngaitlawm, mi huat thu sawi lo, mi dawhthei, mi harsatna hriatpuitu mai ni lova an harsatna sutkianpui tumtu an ni. An mizia leh an chezia mawi tak vang hian kohhran mipui pawhin an ngaisangin an fak ṭhin. Hetiang a nih lai hian kohhran upa tam tak chu mi chunga leng, mi harsa leh damlote pawh tlawh lem lo, ruihhlo ngai leh zu in mi te pawh hruai chhuah tum lem lo, an bial zimte pawh fang ngai meuh lo an nih thute an sawi a. Chu bakah chuan pulpit aṭangin kohhran mite hnenah kohhran mipui hnena inkhawm ṭha tur leh, a hun taka inkhawm tur leh thawhlawm dik taka pe tura fuih chu an tihdan phung a ni ta maiin an sawi. Biak Ina inti-up taka awm chu an thupui ber niin mi tam tak chuan an ngai.

Mizo Academy of Letter (M.A.L)-ah hian Executive Member (EC)-a eng emaw zat chu kohhran upa an ni. Eng emaw lai phei kha chuan a tam zawk an ni hial awm e. Mahse, a tua mahin an hming bula ‘Upa’ dah an duh lo. MAL ngaihdan chuan ‘Kohhran Upa’ hi title a ni lo va, anmahni kohhran pawn lamah chuan upa an ni bawk hek lo. An kohhranah chauh Upa an nih thu an sawi ṭhin. Kohhran upa ṭhenkhat chuan an kawngka lu chungah te, 'Upa chumi/khami' tiin an hming an tar. Hei hi vantlang chunga lenga inngaihna chi khat a ni. Kohhran upa pakhat phei chuan KṬP hotu a beng an ti.

'Kum upa' tih pawh hi kohhran mite zinga a lar em vangin leh, kohhran upa leh upa (tar) thliar hran nan a remchan em vangin, kohhran upate bengverh zawng tak a ni mai thei. Hei vang hi a ni pakhat ang 'Kum upa' an tih tak huai huai. Tunah phei chuan 'Kum naupang' te an ti leh ta zel a. He ṭawng hi sap ṭawng thiam hovin sap ṭawnga 'Old Age' an tih chu letlingin an tidarh niin a lang. A lo chhuahna chu khawia ṭang pawh ni se, a dik lo hrim hrim. 'Kum upa' te leh 'Kum naupang' i ti tawh lo vang u.

Tun hma khan tu ma'n 'Kum upa' 'Kum naupang' kan ti ngai lo. Ṭawngkam dik i hmang dial dial ang u, a dik lo pawh i hnawl ngam ang u. Upate chu tar an ni a, an kum a tam a, an kum erawh a upa chuang lo. Naupang pawh, naupang an ni mai, an kum erawh a naupang chuang lo, 'upa' 'naupang' tih hi a dik tawk a, i ti ṭheuh ang u.

- Lalthangfala Sailo