PAULOWNIA THING THANGDUANG PHUN HI MIZORAM TAN A HIM TAWK ANG EM? (Revised version)
THUHMA:
Tunhma deuh aṭangin Mizoram khawtlang lam ram leh hmun hrang hrangah Forest dept. leh pa awmthei deuh chhungkua ṭhenkhatte'n kan ram tualṭo thing ni lo, ram dang thing (exotic spp) chi khat teak (tlawr) hi an lo phun tawh ṭhin. He thing hi 'ram dang thil, kan environment tan a ṭha tawk lo' tiin vawiin thlengin Mizo mipui tam tak sawisel a hlawh reng mai a nih hi! Kum 1984 daih tawh khan kan mi thiam hmasa, missionary ropui leh thuhnuairawlh tak Upa Dr. L.N. Tluanga (ka titi pui) chuan an zuk awmna thliarkar Kiribati (Australia bulhnai) a an ram tualṭo balhla, té chhe tak tak aia an chinpun duh hlauh takin' tiin kan Mizoram (India) vai balhla lian ṭha leh tui em em zawk chi hi a kenluhsak a; mahse anni chuan 'ram dang thil' tiin an lo ching duh ikhaw lo mai a, an hnam tihdan phung a lo ni awm e, a ti. Heng hnam ho hi 'fing' kan ti nge? 'mawl' kan ti? tih chu kan mimal ngaihdan ṭheuh ni se.
Tun hnaiah kan ramah ram dang thing chi khat, ṭhangduang tak mai Paulownia an tih chu mi tlem tein an ching ṭan ve a. He thing hi mi ṭhenkhat chuan kan ram tualṭo thing leh mau te dip ral theitu 'invasive plant' a ni thei ang em? Eng ngati nge kan Forest dept. ber te pawhin kan ram tan a him leh him loh a taka an enchian hma hmaa an lo chin nghal ngawt mai le? tiin ṭha an ti lem lo. Ni e, hetiang thil hi ngaihven a, zirchian a ṭul khawp mai.
Hetih mek lai hian heng Paulownia thing phuntute hi an phúr (enthusiastic) hle mai a; kan Mizorama thing zai tur váng chak em em mai avanga an harsatna phuhrukna atan chuan he thing ṭhangduang, rei lo te chhunga a rah seng theih tur ngei mai hi kan ram mamawh chhannaah an ngai. Tin, he thing hi kan ram environment siam ṭha theitu pawh a ni tel a, 'Kan ram tan malsawmna thuah hnih thlen thei tu a ni thei' ti an awm bawk. He thil hi sap ṭawnga paradox (thu inkalh, dik theih dan awm ve ve bawk si) an tih pawh hi a ang rum rum e. He ngaihdan phir awm mek chungchangah hian ka ngaihdan tlangpuite ka share ve mai mai dawn a ni.
PAWLOWNIA THING NIH PHUNG ṬHENKHATTE:
1. BORUAK HRISEL LEH NUAM A SIAM:
Thing ṭhangduang chi (fast growing species) ho reng reng entirnan - Thingdawl, Farṭuah, Eucalyptus, Poplars, Paulownia, adt. hian nih phung inṭawm tlat an nei a, chu chu an hnah (leaf) hmanga an taksa bung hrang hrang tana 'photosynthesis' an tih hmanga chaw an siam chak bik hi a ni awm e. Paulownia thing hian boruak ṭha (oxygen) an pe chhuak chak a, hei vang hian 'best oxygen factory' an ti hial. Hetih rual hian boruak hrisel lo – carbon dioxide, tunlai kan khawvel boruak lum chak ta lutuk chungchanga mawhphurtu lian ber, a kaikuang or Phungpuinu chu hipkhawmin a 'carbon' bik chu an taksa bung hrang hrang siamnan la hrangin a dahbo ta ṭhin a ni. Hei vang hian tunlai huna Global Warming leh Climate Change chungchang mi thiamte'n an ngaihtuah ho apianga thu lar tak pakhat 'carbon sequestration' atan he thing hian pawimawhna thuk tak a nei a ni. Tin, an hnah aṭang vék hian transpiration process avangin boruakah tuihu a paih chhuak chak em em bawk a, hei vang hian a bul vel boruak a tidai chak thei bik bawk nia ngaih a ni. Heng te avang hian he thing hi a environmental friendly veng veng hmel khawp mai!
2. TUIHNA SIAMTU ṬANGKAI TAK A NI THEI:
Paulownia thing zung hi lei chunglanga zung ṭaidarh chi (fibrous root system), entirnan - vaimim, mau, oil palm, adt. ang ni lovin lei chhungril thuk tak thlenga zung kaih chi (tap root system) a ni a. Hei vang hian lei chunglanga ruahtui luang riral mai mai (surface run- off) vengtu ṭha tak a nih rual rualin, an zung thuk tak hmanga lei chhungril lama leihnuai tuizempui (equifer) a ruahtui thawn thlatu leh chhekkhawltu ṭangkai tak a ni thei. Hetih rual hian amah hrim hrim hian leilung aṭangin tui a mamawh hnemin a kung hian tui a pai hnem em em a; a kung hi chemtein han vit ta pawp chhin ila, tui hi a rawn chik ṭhawt thei an ti. Kan ramah pawh a takin tuihna chu a siam pung ngei tih hriat a ni. Lei chhungrila a tui chhekkhawl theihna dinhmun dik tak (water storage capacity) erawh hi chu a ṭul chuan scientist te'n uluk taka an zirbing chi a nih hmel.
3. THINGZAI MAMAWH PUNG ZEL PHUHRUTU ATAN:
Paulownia thing hi mar leh tlawntlai ṭha tak mai chi (ngiau thing ang deuh) niin phun aṭanga kum 5 vel aṭang chuan thingzai atana kih/seng rual niin, Mimbung khaw rama a phun, kum 9 vela upa chu a bul teh kualin inches 70 vela lian a ni reng tawh! A thing hrim hrim hi kan tualṭo thing duap chi – heng thingdawl, phuanberhpui, adt. aiin a mam ṭha (smooth grain) in a deh a nuam hle. A zangkhaiin a nel ṭha a, a khi ve phuk phuk lem lo va, a che/a chàng kual (warp) meuh lo bawk. Hei vang hian furniture chi hrang hrang siam nan eg - kawngkhar, tukverh, pindan bang, kitchen cabinet, ceiling, packing case/parcel leh thil dang dang atan a ṭangkai hle. Tin, a kungpui han kih hian a aiah a kung thar tur a rawn chawr (coppice) leh a, hetiang hian ṭum 7 vel coppice kung thar a rawn chhuah nawn thei bawk.
A hma lama kan sawi, teak thing chungchang hi han sawi zui hlek ila. Tunah chuan heng teak kungte hi kan thingzai tur hmuhna hnar awmchhun a lo ni titih ta! Chutih rualin 'heng teak thingte avang hian thingzai atan kan tualṭo thing leh ramngaw tam tak kan tihchhiat tlem phahin kan humhalh theih phah mek zawk' tih te pawh hi mi pangngai tan chuan hriatthiam phak ve a ṭha mai thei. Chuvangin heng kan teak thing an lo phun tawhte pawh hi hmu sakhi reng ringawt lo ila, kan tunlai Mizoram tan hian upain 'Hnunglama sabarh' (a blessing in disguise) an tih ang hi a lo ni reng zawk em?
4. PAULOWNIA HI THING DANG DIP RAL CHI (Invasive plant) A NI RENG EM?:
Paulownia thing hi species 8 vel awmin chung zinga P. tomentosa chu invasive plant nia sawi a ni. Mizorama an chin hi chu Paulownia elongata nia hriat niin a chin pun hna (artificial regeneration) hi thil awlsam tak chu niin a lang lem lo. A chingtute sawi danin a chi hi tuilum nen uluk taka treat a, a ṭiak (seedling) te hi fimkhur taka enkawl chhoh loh chuan a derthawngin a thi sam em em a, tin, a field lama phun chhuah tawhte pawh hi a phun hun leh ruahtui tlak danin azir loh chuan thih theihna chance (mortality rate) a sang ve fu thei tho mai! Chuvangin, hetiang thing, mihringte tan pawha chin pun awlsam lutuk ni lem lo hi engti kawng zawng mahin amaha inthlah pung chak leh, thing dang dip rala luahlan thei chi 'invasive plant' anga ngaih ngawt chi a nih loh hmel.
5. A PARZU A THLUM SI:
Paulownia thing hi pangpar ngah em em mai chi niin a parzute pawh a thlum ṭha bawk a ni ang; nungcha tenau chi - khuai, phengphehlep ilo tan chaw ṭha ber a ni a, a hlu tak zet. Heng nungchate hi kan buh leh bal, thlai leh thing zawng zawng deuh thaw (94% vel) ten rah an chhuah theihna bul 'cross pollination' atan an ṭangkai tawpkhawk a ni. Chuvangin, mihringte chaw leh thei tam ber te hi heng khuai ilo hnathawh avanga kan hmuh a ni. Hetiang hi khuarel thil (nature) inphan kual dan a nih avangin khuaite pawh hi kan humhalh ṭhat a pawimawh hle.
Tin, heng Paulownia thing hnuaiah te hian coffee (parzu nei chi tho) leh thlai remchang dang ṭhenkhat chingin, khuai khawi hna (bee keeping) te hi kalpui theih a ni a, chhungkaw ṭhenkhat tan sum hnar ṭha tak 'Integrated farming' siam tel theihna a ni bawk.
A TLANGKAWMNA:
Kan rama tualṭo, native species te hi kan hluta kan humhalh ṭhat zel hi a ṭul tak zet. Chutih rualin ram dang thing, thlai chin vete pawh hi kan ram tana ṭha leh ṭangkai a nih a, kan environment tan pawi a sawi loh chuan thil ṭha tak a ni ve tho thei, ram dang bawng, vawk, ar, adt kan chawlut ang deuh hian. Engpawhnise, tunah chuan Paulownia thing hi kan ram tualṭo thing leh kan ram tan hmelma hlauhawm nia a lan loh thu te, kan environment humhim nan/ramngaw siam belh zel nana a ṭangkai theih dan leh, kan thingzai mamawh sang zel phuhrukna hmanrua ṭangkai tak a nih theih dan pawh a lang deuh uar ta!
Heng te hi thil awm dan a lo nih takah chuan kan ramngaw chereu mek thawmṭhat zel nan te, kan thingzai mamawh pung zel phuhruk nan hian kan Village Council ram ruak zau tak tak, la awl diai duaiah te hian Paulownia thing hi kan tualṭo thing remchang chite nen phun pun ve ni se. Hna thawh tur nei lo ṭhalai tam tak leh kan lehkhathiam hna hmu lo te hian, he thil hi luhchilhin Enterpreneur ang deuhin 'Paulownia Plantation Project' te hi kalpui ni ta se, kan ram tan hian thil ṭha ve tak a ni thei ang em? ka han ti mai a ni e.
- Lalrinmawia IFS (Rtd)