MI MAWL ZAWHNA
Dan leh thupek : Keini ang ram, democracy ramah hi chuan dan leh thupek hi a pawimawh hle mai. Dan siamtute’n ṭha takin taima takin dan an siam a ngai a, dan ṭha tak siam tluk zeta pawimawh chu a kenkawhna lam hi a ni. Dan ṭha tak pawh a kenkawhna lam a ṭhat si loh chuan awmzia a nei thui lo ṭhin. Tin, kha dan ṭha tak mai kha, khua leh tuite tan zawm a harsa lutuk deuh a nih chuan, dan chu a ṭhat lehzual zawkna dan tur angin tih danglam (amend) a ṭul ve fo ṭhin. Entirna pakhat han sawi ta ila – tu sawrkar mah kan sawisel lo a ni tih hre hmasa ta bawk ila. Motor nei zawng zawngin garage neih vek tur tih dan (thupek) pawh hi a ṭha khawp mai. Thil ṭha lo a ni hauh lo. Mahse, chu thil ṭha tak mai chu, a zawm lamah hian harsatna a awm deuh em ni aw tih theih turin, Aizawl leh Lunglei (khawpui dang pawh a ni mai thei) kawngpuiah te hian han hawi vel ila, garage-a dah loh motor tam tak hi a bawk ṭhiap ṭhuap reng mai a ni. Eng vang nge ni ang le?
Kan hriat ṭheuh angin, kan ram hi tlang ram a ni a, awih pangah kan khawsa a ni ber e. Chuvangin, kawngpui kama awm ve phak lo, kawngpui aṭanga hla tak taka awm, kawng te tak te emaw step emawin a chhun pawh ve hram hram hi kan tam viau mai. Chu'ng mite chuan motor an duh ve a, khap ngawt thu a awm lo va, an lei ve thei tlat. Motor lo lei ve ta se, an kawtkaiah te garage ṭha takin sa ta se, an inah chuan motor lut thei si lo se, engtin nge sawrkar thupek chu an zawm tak ang le? Step 200/300 –ah khan, tuk tin zan tinin motor han zàwn vu vu thu lah a awm si lo. Khua leh tui ṭha tak, sawrkar dan leh thupek reng reng, a kawi a ngila zawm ṭhintute tan pawh garage neih ngaihna a awm lo ti an tam viau. Chu chu hriain sawrkarin rem hre takin PAHOSS te a han duang chhuak a, ṭangkaipui ngei tura ngaih chu kan ni e. Hetiang hian, ram tan leh mipui tana thil ṭha tur mang mang pawh hi, a kenkawh emaw a enkawl zui emaw harsa ang reng tak a awm ve thei. A tih dan tur kaida inhrilh mang si lova dan ṭha pui pui siam ṭhin hi (garage siam kan sawina kher a ni lo), thlalera sangha khawi tura inhrilh ang chauh a ni ve thei. Chutiang dan chu siam ṭhat fo ṭhin a ṭul ṭhin em? tiin kan han zawt he haw a ni e.
Bawlhhlawh : Kan changkang ve zel a, a paihna hmun tur ni lova bawlhhlawh paih a pawizia te, kan tui tlan thlenga a tihbawlhhlawh theih dan te kan hre chho zel a, bawlhhlawh paih dan tur ṭha zawk kan inzirtir chho zel a, a lawmawm hle. Mi tlawmngaite’n engmah hlawh leh lawmman beisei lovin lui kawr tawp tak takte an thianfai chho zelte hi a va ropui em! Kan han sawi ve duh chu hei hi a ni – mihring kan awm chhung chhuan bawlhhlawh hi a awm dawn a, a tam tulh tulh maithei. Lui kawr leh hmun remchang laia kan thehthang mai mai loh nan leh, a paihna tur hmun dik takah chauh kan paih theih nan tun ai chuan bawlhhlawh paih motor te hi tlan zing deuh rawh se, tih hi kan sawi tum a ni e. A senso a sang ta deuh a nih pawhin sang deuh mai rawh se. Hmun tam takah chuan chawlhkar khatah bawlhhlawh paih motor hi vawi khat chauh a lo kal ṭhin a, chawlhkar khatah vawi hnih emaw vawi thum emaw kal thei se a ṭha hle mai. Chu chuan hmun danga kan bawlhhlawh paih duhdah mai mai tur hi nasa takin a veng thei dawn lo'm ni?
Gas bûk tling lo : Mizoramah eirawngbawlna gas buk tling lo, a rih tur anga rit lo tam tak a awm ṭhin a ni awm e. Gas buk tling ngei hmang tura mipuite hnena ngenna a ri chamchi ṭhin. Thil ṭha a ni. Nimahsela, gas an semna ṭhin kawtthler hulum lai, a point an tihah an rawn sem a, mipui kan intlar ṭhup mai a. Kan gas lak tura kha a buk a tlin leh tlin loh han finfiah ngaihna hi a awm hlawl lo va, kan lum lir tawp tawp ṭhin zawng a nih hi. Mi tinin an lak tur, gas bur mal te te kha, buk a tlin leh tlin loh finfiah nan tuin nge lo buk ta ang le? A buktu an awm si loh chuan buk a tlin leh tlin loh chu hriat a harsa viau mai. Home delivery an tihah pawh hian, an rawn pu lut vaw vaw a, a bur ruak an pu chhuak leh vaw vaw a, kan lawm em em ringawt mai a ni. Tuin nge, kan kawtkaiah, kan hmuh laiin han buk ṭha kual kawi peih ang le? Buk tling ngei lak chu a ṭha e, mahse eng tin nge mipui hian kan buk ve ang tihah hian kan buai leh ta a ni e.
Mellung phun : Kan han sawi tum taka chu khaw kar kawnga mellung phun hi a ni e. Kan kalna hlat zawng te, kan thlen leh tur khuate kan hriat theih phah a, kawng tam takah a ṭangkai hle. Mizoram khaw chhak tlangdung khi hmanlai pipute sulhnu tamna a ni a, ṭhangthar an fing zel a, pipute thil hlui hriat chian an duh zel a, khaw chhak tlang duh tlawh duh leh fang duh hi an pung zel dawn. Kaihruaitu mumal tak (tour guide) te an awm a nih law law si loh chuan khaw chhak tlang dungah khian mellung phun uar a ṭul khawp mai. Champhai aṭanga Farkawn thleng mai khian mellung hlui chu a awm nual a, kilometre zat engmah a inziak mumal lo va, hmun pawimawh hriattirna leh kawng penga kalna tur zawk hriattirna thil tar pawh a awm meuh lo. La kal ngai lo leh hre ngai lo tan chuan Ṭhasiama Se No neihna tlangte pawh tlan pelh vuk vuk a awl viau.
A tlangdunga khaw awmte kan demna lam a ni lo va, a enkawltu leh a ti theitu chuan chhinchhiahna târ te, mellung phuna fiah fai taka thil ziah te khi a ṭul khawp mai. Ṭhasiama Se No neihna peng vela mite pawh khian tlawmngaih an chhuah nasa. Sikul naupang za rual dawn te, pawlho angte an kal chamchi a. An tui in tur te, an inthiarna turte an lo ngaihtuahsak ve ṭhin a, an ko a rit hle a ni. Sawrkar thuneitute hian ruahmanna fel deuh an siam thuai a ṭha hle mai. Mizoram hmun dangah pawh mellung phun pawimawhna leh thil pawimawh chhinchhiahna ziahna tar te hi a pawimawh lo chuang awm lo ve. Zawhte chu tuin nge dar ṭhi chu awrhtir ta ang le?
Ṭhalaite tihtaihmak : Mizo ṭhalaite hi an taima nge an thatchhia le? Mipa nge taima ang hmeichhia hi? Khawtlang invawn dan hian a hril thui viau a, khaw ṭhenkhat chu ṭhalai awm mai mai an awm meuh loh laiin, khaw ṭhenkhatah chuan ṭhalai ṭhu zawi ngawih ngawih an tam thei viau. A nawlpuia ṭhalaite an lo taimak lehzual zawk nan hian he ram hian eng chhanna nge a pek dawn le? Titi tlanglawn takah chuan cement mistiri chungchangte kan sawi ṭhin a, Muslim tlangvalte hna thawh nasatzia te kan sawi a, a dik reng mai. Mahse, cement works lamah chauh kan ṭhalaite kan nawr liam ve kha a dik bik chuang lo. An tih theih chi, an thiam chi, an phurna kawng te pawh kan ngaihtuah thiam a ṭha awm e.
Tuna ZPM sawrkar hian sawhthing lamah te ṭan a la nasa hle a, hei hian kan ṭhalaite nunah eng chen nge nghawng a neih dawn kan thlir mek a ni. Hmun tam taka kan hnathawh dan kal phung thar nia lang, ṭheka an tih mai, a thawktuin anmahni remchan huna an thawh zawk zawk ṭhinte hi thil ṭha a ni reng em? Ṭhekaa an thawh hian an hna a ṭha sauh nge a chhe sawt zawk le?
Sawrkar department sawngnawi : Nau chak lo, pianken fuh lo deuh hi ‘sawngnawi’ tiin kan sawi ṭhin. Mizoram chhunga sawrkar department hrang hrang hi an pianken a dik em? An pianṭo a fuh em? Kan ngaihtuah fo a ṭul awm e. Department ṭhenkhatah chuan mi dik leh rinawm, hna thawk ṭha leh taima an awm ngei tih kan hria e. Sawrkar hnathawk tam zawk erawh hi chu mahni hna ṭha taka thawk peih mang lo niin mipui hian min hmu niin a lang. A thawktute dawngdah leh thatchhiat hi chu ngaih khatah lo ngai ta ila, kum 30-50 chhung vel teh meuh mai sawrkar department kal chho ve tawh si, a nih dan tur la ni pha lo hi a tam hle niin a lang a, ṭan lak a ṭul hle. Thawktu (staff) indaih lo tih thawm a ri reng mai te, hnathawhna tur hmanrua a awm lo tih reng mai te, hnathawhna hmanrua hun rei taka lei tawh, siam ṭhat ngai, a thar lei ngai tam em em reng maite hi engti zia nge ni le?
Kum tam tak chhung sawrkar hrang hrang kan hrawn tawh a, ram tana hna thawhna tur hmanraw pawimawh a thar lei theih tlat loh mai te, a thawktu tur indaih deuha lak theih tlat loh reng mai te hi, tu sawrkar mah a hming hmerhin kan dem lo, a ram pum ang hian inenfiah chu a ngai ve niin a lang. A thawktu mi thiam tak tak zingah pawh an lo thawh tawh ṭhin dan aia hlawk zawk leh ṭha zawk, fel fai zawk leh changkang zawk ngaihtuah chhuak thiam miah lo, kum 30 kalta vela tih dan ngai renga hna thawh tum hi kan tam lutuk deuh a ni ve thei em?
Hma sawn tur chuan thil thar ṭha zawk kan ngaihtuah chhuah a ngai. Tih dan hlui anga bialna ngaia bial reng ringawt chuan hmasawn a har ang. Sawrkar department te hna thawh chhan chu mipui tan a ni a, mipui tana ṭha tur leh tlo tur, hlawk tur, an hnemhnanpui tur hna kha kan thawk tur niawm tak a ni. Kan thawhsak mipuite aiin a thawktute hi kan hlawk zawk fo mai ang tih a hlauhawm hle. In sak dan ṭha zawk, kawngpui siam dan ṭha zawk leh tlo zawk, pipe leh hrui zam dan fel fai zawk, zirna ina zirtir dan ṭha zawkte hi kan ngaihtuah chhuak thei em le?
Training kher hi : Sawrkar hna kan thawhna kawngah te, kawng dangah te pawh, thiamna ṭha zawk kan neih theih nana training hi chu thil ṭha a ni. Khawvel pawhin a pawm niin a lang. Zirna kawngah pawh, miin BA/MA an zawh hnuin BEd te zir leh a lo ngai ṭhin a, kum 2 emaw lai zir a ngai awm e. MTET te, NET te hi chu a hranpaa a kum tela va zir vak kha a ni lo deuh a. Hetianga mi tam tak kan training-tir hi a ṭha reng mai. Mahse, zirtirtu atan kher hi chuan, training chhuak leh training kher lo hi an ṭhat zawkna bik ta ila, sawi ngial tham a awm thei awm e. Zirtirtute hi chu mi nung enkawltu an nih tlat avangin thinlung chhung aṭanga hmangaihna leh ṭhahnemngaihnate hi a pawimawh hle.
Private sikul tam tak hi en ta ila, zirtirtu training chhuak kher lovin an zirtirna a tam viau a. An result hi a ṭha hlei hlei emaw tih tur a ni ve fo mai. Training chhuak ngei an thawhna sawrkar sikulte hian result ṭhatah an tluk lo fo niin a lang. Training hi a ṭha lo ve, a ṭangkai lo ve kan ti lo va, mahse zirtirtirtu ni tur chuan quality dang neih ngai a awm nual tih thu kan sawi a ni. Hun a lo la hek ve phian nen. Tun hnai maiah hian MZU lamah chanchin ṭha tak a awm niin sawi thawm a awm e. Miin Class XII an pass tawh chuan BEd zir theihna ang kha an hawng dawn tih thawm a awm a, thil ṭha tak niin a lang. Zirlaite tan kum 2 emaw lai va zir belh kher kha hun a uiawm viau a, hna hmuh ngei ngeina a ni lo bawk nen. Hetia BA tlukpui anga zir nghal mai theihna a awm tur nia lang hi thil chhinchhiahtlak tak niin a lang. Zirtirtu atan training nge, training lo ṭha zawk ang le tiin mawl takin kan zawt lehpek a nih hi.
Dubai buaina : Domestic worker chungchang hi kan sawi ri ve ta fo mai. Kan dan siamtu pawl, MLA rual hian Assembly House-ah 'Awmpui Neih Dan' hi an siam fel thuai a ngai. Chutiang dan, kan ram chhunga hman tur chu kan neih fel hma loh chuan kan buai fo ang. Chumi chuan state dang leh ram pawna kal chhuak tur, domestic worker te khuahkhirhna te pawh a hring chhuak chho ang a, kan zavaia tan thil ṭha a ni ang. “Zanriah ei rawng bawl a ngai lo va, Zingtein a lo bawl fel diam ang a; khaw' nge, mitthi i han ral teh ang aw,” kan han ti vei ngial a, kan han haw a, Zingtei a lo tlanbo daih mai chuan buaithlak tak a ni. In tawn ve fo kha aw! Domestic worker leh a ruaitute duh dan dana an pawng tal theih lohna dan hi, kan MLA te hian min siamsak thei em? kan ti a nih hi.
- Ṭhuamtea Khawlhring, Lunglei