HMUNPHIAH (Hmanraw ṭangkai)
Hman deuh tawh khan hmanraw ṭangkai tak; a loha kan awm theih loh HMUNPHIAH hi Zoram dung leh vangah Politic-a inchirhtheh nan an hman chiam kha kan la hre ṭheuh awm e. Tuna ruling party-in an sawrkar chuan kut hnathawkte tharchhuah kan leisak ang an tih 4 zinga tel ni awm a ni. An tih dan phung (system) fuh chiah lo nge, Kuthnathawkte tharchhuah an leisak ṭha tawk lo nge? Man man takin an leisak lo tih lam chu a kilhkelhin mipui nawlpui chuan kan hre lem lo a ni thei. Mahse Assembly-ah meuh inhnialna a awm phah a nih kha. A hnukhar nan CM meuhin an duh anga an lei ṭhat loh thu a sawi erawh kan hria a ni.
Kan hriat angin tun hma chuan Zoramah hian hmunphiah hi a tualṭo chhungkaw mamawh tawk kan kek a, sum hmuh nan kan hmang lem lo. Ka hriat sual loh chuan Mizoram U.T aṭang khan pa taima deuhin sum hnara hmangin, Zokhaw hmun hrang hrangah lei khawlin phai lamah man man zawkin an thawn ṭhin.
Hun a lo kal deuh a, miten sum hnar ṭha takah an chantir ta hlawm a, a lawmawm hle. A tualṭo bakah a hmunte siamin a tui zual deuh leh thawk thei fa deuhte phei chuan ram zau tak tak hmunphiah hmunah ram an vat ta duai duai mai. Ram hnim mai maia kan ngaih kha Commercial crop-ah an chantir ta a ni. Kan ramah a lo ṭha duh em em mai lehnghal.
Keini aia State hmasa zawk leh sumdawnna lama lo kal hmasa zawk Meghlaya state a ka hmuh ve phak chu; an hmunphiah chin/phun kha kawngkal nei takin line fel takin an phun a, lehlam lehlam aṭang keh theihin an siam a, enkawl a nuam bik hle tih a hriat a ni. Zokhaw lama hmunphiah hmun siamtute hian engtin tak nge an phun ka hre vak lo. Hetia hmunphiah kan rama tam em em, ṭha duh si, nakina sum chang thlai la ni tur thu hi kan politician ngaihsan awm tak, Pu H.K. Bawichhuaka (L) khan public meeting-ah a sawi ka hre tawh. Kum 1975 niin ka hria. Chu a thusawi chu College-a ka zirpui (khatih laia PMG College) te hnenah ka sawi chhawng a, an awih lo nasa mai, an nuih a za hlawm hle a ni. Ṭhiante khan la hre tak maw!
Tunah hian hmunphiah sawi a awm ta lo bawk a, thudik leh kan ṭangkaipui dan tur sawi ila, tu ma'n politics-ah inchirhtheh nan an hmang em tawh lo ang chu maw? Hmunphiah hmun enkawl dan te, a keh hun te leh a sawngbawl dan hi chu kan kuthnathawktute hian mi thiamte hnen aṭang leh, an tawnhriat aṭangin an hre hlei hlui tawh. Chu lam chu ka sawi tum pawh a ni lo.
MARKET
Thil eng pawh sumdawnna a ni emaw, sum chang thlai a ni emaw, a thawhchhuah tluk zeta pawimawh chu a hralhna lam fumfe neih a ni. Economics dana market chu a zuartu leh a leitu inbiakremna kha a ni. Mizote kan vanduaina em em chu kan thil leina (vai) in kan mamawh chakkhai man an chhiar a, kan hralh ve tur thlai (sawhthing hmarcha chhawhchhi adt) man min bituksak bawk si hi a ni. Hetiang bawk hian hmunphiah pawh hun rei tak chhung kha chu a leitu vaiin an leina tur man zat min fix-sak tlat ṭhin kha a ni. Society leh pawl anga ṭanho kan thiam bawk si lo. An ngam tawk aia hniamin kan hralh kum tin mai kha a ni a; a hahthlak a ni. Sorkar/Deptt. leh PSU lam inrawlh ve lah chu a zualzapui vaihlenho tih ang mai. Hmunphiah lei chungchangah hi chuan a bilha tho lo a ni.
Chuvang chuan hmunphiah Zoramin kan thar chhuah reng reng hi hmunphiaha siam loh (raw material) a hralh loh a ṭha ber.
A nih tute nge siam ang tih chu zawhna pawimawh tak a ni. Hmunphiah siamna chu khaw tinah din kher a ṭul lo vang. Kawngpui tlangdung lakkhawmna leh thawnchhuahna tur remchangah hmun a awm mai ang ( eg. Vairengte Lengpui adt.). Society dinin workshop leh kudam remchangah training pe thei an awm ngei ang. Hetiang kawngah chuan kum rei tak sul lo su tawh Hnamchhantu Pawl pawhin hma an la thei ngei ang. Siamsa (finished product) ngeia thawnchhuah a ṭhatna tlem lo tarlang ila.
1. Hmunphiah leituten an duh an makin min dawn hniam (bargain) thei lo ang.
2. Employment siam belhna ṭha tak a ni. Hmunphiah siamin mi tam takin hna an neih phah dawn a ni. A siam loh Truck trip khat phai lama kan thawn thlak hian mi tam tak hnathawhna kan thawn bo tel tihna a ni. Zoramah hnathawh tur a vân tehlul nen!
3. Zoram hmunphiah ṭhat bikzia ram dangah kan pho lang thei ang a. Hun lo kal zel atan sum hnar ṭha leh tlo kan siam thei ang. State hla zawk chu ka hre lo a; North East state-ah na na na hi chuan kan hmunphiah quality hi a ṭha lawr lak a ni. A hun taka keha (January to March thla) ruah sur laka a him bawk a, fai taka sawngbawl a nih bawk chuan kan hmunphiah hi a chhuanawm a ni.
4. Additional income min siamsak dawn a ni. Ka hriat sual loh chuan a pulunga hmunphiah kan hralh chuan kg-ah ₹ 100–120 a ni a, siamsaa kan hralh chuan phiah khat ₹ 70–100 a ni a, Kg khatah phiah 4 emaw a chhuak thei a. A lo berah ₹ 280/- kg khat aṭangin kan hmu dawn a ni. A awmzia chu a kg-a hralh ai chuan siamsaa kan hralh chuan a let aia tamin a hlawk zawk a ni. Mahse kan hmunphiah siam kha a fai ṭha tur a ni a; a ṭawn a nghet bawk tur a ni. Kan ram hmunphiah variety a ṭha a, India ram chang ni lo; foreign thlengin kan thawn chhuak thei dawn a ni.
5. Tichuan, Hmunphiahin kan ram economy kan chawikang ang a; kuthnathawktuten a hlawkna tak tak an tel thei tawh ang.
- Zika, Falkland Veng.