Written by
C. Lalengkima
Vaivakawn
Bawlhhlawh i paih ang u
Faina hapta kan thleng leh ta a. Tun ṭum chu bawlhhlawh paih chung chang hi inthlir zau deuh teh ang u.
Eng bawlhhlawh nge kan paih ang: Mi tam tak chuan bawlhhlawh paih kan tih hian bawlhhlawh hrim hrim, kan duh loh tawh zawng zawng hi paih vek theih emaw kan ti ṭhin a. Mahse, a nawlpuiin kan hriat leh kan paih thin hi chu inchhung bawlhhlawh bik (domestic waste) paihna tur a ni tih kan hriat a ṭha awm e.
Mi tam tak chuan bawlhhlawh paih man kan chawi alawm tiin kan duh duh paih kan tum a. Dawr bungrua leh thil siamna hmun aṭang bawlhhlawh zawng zawng te, kawtko sam faina hnawk te, insakna bungrua leh hnawm tinreng paih hi kan tum mai ṭhin. Tlema hawiharh leh nikhua awm tak zingah pawh duh duh paih tum hi kan tam viau awm e. A chang chuan a paihtu lamin an lo phal lo bawk nen engemaw tia intih thinrim chang te hi a thleng fo reng a ni.
Tunah hian Aizawl khawpuiah phei chuan duh duh mai ni lo, duhna hmun hmun hmunah paih a rem tawh lova. Bawlhhlawhah rau rau pawh ṭawih thei leh thei lo te thliar a lo ni ta a, bawlhhlawh paih hi a buaithlak chho ta viau mai a, mipuite pawh kan in zir a ngai khawp mai. Aizawl pawnah pawh hian kawr kamah bawlhhlawh paih mai mai kan tlem ve sawt ta hle mai a, a lawmawm tak zet zet a ni.
Mi tam tak chuan in chhung bawlhhlawh kan paih zingah pawh hian thil me lutuk te, uih lutuk te, khu lutuk te, hriam lutuk mihring tana khawih emaw dawn sawn emaw hrehawm lutuk te paih kan ching a. Bawlhhlawh chu bawlhhlawh a nih rual hian a paihtute hi mihring ve bawk an ni tih hi kan hriat a ṭul hle awm e. Kan bawlhhlawh paih hrim hrimah pawh thil me lam te, hling nei leh intihpalh awl deuh thil te, sa lam thil, ṭawih emaw uih leh ṭawphnawk lutuk te hi chu tuam (pack) hram a ṭha khawp mai.
Bawlhhlawh paih khing tawk kan tam: Khawi hmunah pawh bawlhhlawh paih leh a paihtu intihbuaina hi a awm deuh fo mai. Aizawl a ni emaw, Aizawl pawn lama ni emaw bawlhhlawh paihtute leh mipui intibuaina, inhauh leh inhnial buai hi a tam ṭhin. Mi tam tak chuan bawlhhlawh paih an nih avanga lo diriam ta mai te, ṭawngkam mawi lo tak lo hman khum mai te hi kan awm ṭhin a, kan sim a ṭha viau awm e.
Bawlhhlawh paih hi hna hniam emaw hna hnuaihnung bik a ni lo. Kan mamawh em em, a tel lova kan awm theih maih loh zinga mi pakhat an ni. Kan thawh duh hauh lo, kan thawh peih loh thawktute an ni tih kan hriat a, zai ngai taka kan dawr ṭhin a pawimawh. Bawlhhlawh paihtute thu leh hla te kan ngaisak a, tih dan tur an sawi te kan zawm hram hram a ṭha hle awm e. Chuti ni lova, bawlhhlawh paih man kan chawi a lawm tih avanga duh duhna a lo phar din tum te, duh duh paih lo tum te, pawlawh taka bawlhhlawh paihtute kan biak loh hram hram a ṭul hle awm e.
Tin, bawlhhlawh thliar lem lohah phei chuan kan hnawmhnawk dang leh thil dang paih duhte hi a paihtute dilin ṭawngkam ṭha in sial a man tih hre rengin an zai ngai ṭhinin paih thil ula, a paihtute pawh hi an lo phal em em ṭhin a ni tih hi i hre reng ang u.
Bawlhhlawh paih te pawh kan ṭan a ngai: Bawlhhlawh paih te pawh hi kan hnathawhah hian ka theih tak ti ni awm taka chapo leh tawh khirh deuh te kan awm ve bawk ṭhin. Kan hna thawh chhan mipui rawngbawl kan nih in hre lova, in la ngeng leh in duh ve deuh kan awm ve fo bawk a. Tawngkam ṭha a awm reng lai a ṭawngkam chaltlai deuh lo hman te, bawlhhlawh paih tura lo kal hmu renga lo kal sawn san lui daih te, dar khawng lova kal mai mai te hi kan tih tur a ni lo tih kan hriat a ṭha khawp mai.
Bawlhhlawh paih motor an nih avanga VIP deuh tlat a in ngai, duh duhna hmuna kal thei leh motor park thei emaw intih mai te hi awl tak a ni. Hetiangah hian dan leh dun awmsa kan zah thiam a ṭul khawp mai. Tlan hun bikah, a paihna turah tak ding a, a ṭawih thei leh thei lo paih hun dik tak vawn zel te pawh a pawimawh awm e.
Khawtlang hruaitute an pawimawh: Bawlhhlawh paih hi khawthlang rawngbawlna hna pawimawh leh ṭangkai tak a ni a. Aizawl khawpuiah leh khaw hrang hrangah LC leh VC te hna pawimawh ber pakhat a ni.
Sorkar lam lah hian a duh tui telh telh a, SWM rule 2016 lahin min phut tam tulh tulh avang hian bawlhhlawh paih lam pawh hi kan ngaih pawimawh deuh deuh a ṭul ta hle mai. Khawtlang hruaituten bawlhhlawh paih danah ruahmanna fel tak an neih loh chuan a buai nuai thei a, motor neitu ngam mang loh changte thlengin a awm thei tlat a ni, a buaithlak ṭhin hle. Bawlhhlawh paih kawngah mipui zirtir te, a tih dan phung mipui hnena puan zar ṭhat te, a khawntu lam thil pawimawh te hrilh hriat ve reng an ngaih avang hian ṭan kan lak tlan a ngai em em a ni.
Bawlhhlawh paih man hi: Mi tam tak chuan kan mamawh em em mai bungrua lei nan chuan sum kan ui lem lo a. Kan bungrua lei tawh te kan in thlen pui nan pawh sum kan ui lem lo. Mahse, a nawlpui hian kan duh tawh loh paih chhuah leh nan chuan sum kan ui deuh vek emaw tih tur a ni. Entirnan, Fridge thar kan lei a, a phurh haw nan sum kan sen zat hi a chhia paih nan kan phal thei der lo. Kan duh tawh loh, kan mamawh loh te paih chhuah nan sum ka ui loh ve a hun ta.
Kan hnena awm reng atana kan duh miah loh, kan paih chhuah turte hi awlsam taka kawmthlanga paih liam mai theih a ni lo tih kan hria a ṭul hle awm e. Bawlhhlawh paih man te hi Aizawl pawn lam chuan Ni za inhlawhna (NREGS) aṭangin an pek theih mai avang hian a zia viau. Mahse, Aizawlah chuan kan chhungkaw pawisa aṭangin a hranin kan pek ve a ngai ta a, a harsa ti tawk chu a awm loh theih loh.
Sorkar hian kan bawlhhlawh paih man tam tak min tum sak a, chuti chung chuan kan tha a la na fo ṭhin. Amaherawchu, mi ṭhenkhat chuan paih mumal lova bawlhhlawh paih man chawi te hi hrehawm an ti ve ṭhin a, chutiang chu thu hran nise la. Bawlhhlawh paih ve reng, a man pek lam thana tlat ṭhin nih hi chu a zia lo lam hret a ni.
Bawlhhlawh sawngbawl kawngah ṭhanharh a ngai: Khawvel hmasawn zelin a ken chu bawlhhlawh te ṭangkai zawka hman hi a ni. Kan hriat ṭheuh angin bawlhhlawh ṭawih thei te hi lei ṭhaah te siamin sum tam tak an hai lut mek a ni. A ṭawih thei lo pawh ṭangkaiah an hmang mek a ni. Mizoramah pawh hian tunah hian bawlhlawh tam tak hi hman nawn leh thil danga siam chhuah (reused and recycle) nan a hman te pawh an awm ve zel a. A bikin Aizawlah chuan thir, lehkha chhia leh bottle te phei chu hralh sumah an hmang ve ta zel a, a lawmawm khawp mai.
A ram pum ang erawh chuan hetianga bawlhhlawh sawngbawl leh buaipui kawngah kan ṭhanharh ve deuh a hun ta. Aizawl pawnah chuan thir bak hi hman leh lak zui a ni vak lova, lehkha chhia tak ngial pawh hian hralh zui a hlawh vak lo ni awm tak a ni. Hetiang kawngah hian kan ṭhanharh leh zual a, bawlhhlawh sawngbawl leh hlawkpui tura ṭan kan lak lehzual a ṭul hle.
Sorkar lam pawh hian bawlhhlawh sawngbawl, buaipui kawngah hian nasa leh zualin ṭan la se la, tun ai hian hma kan sawn theih ngei a beiseiawm a ni.