ZORAM HIAN A FAIREL BEL A HAI A NI LO MAW?

Mizoram ei leh bara kan intodelhna tur kawnga kan tihsual lian ber nia ka hriat chu 'a thlakna ruahman fumfe awm si lo va, Tlang ram lo neih thithu nama min sawichhiatpui mai hi a ni'. ‘Kan Lo hal khuin boruak a tichhia, ram a tiphul, a hlawk lo, a hahthlak, Lo nei miten an hah man hu an seng lo’ tiin anmahni lainat awm takin an eizawnna kan sawichhia a. A dikna chen chu a awm ang, mahse tlang ram lo neih thlakna tura ruahman, Tung, Lakhuih thei, Sapthei, Ser huan, Fu huan, Vawk vulh, Ar vulh, dry terrace leh leilet (wet cultivation) kan tih thleng hian kum tam tak hnuah pawh hlawh-tlinna tak tak leh a thlakna tling kan la hmu chhuak chuang lo. Heng thil chi hrang hrang kan tih te hi ‘eizawnna atan an tlak lo e’ ka tihna a ni lo, tih tawh loh tur ka tihna pawh a ni lo, tihpuitlin theih vek chu an ni ang. Amaherawhchu, vawiin thleng, kan UT hnu kum sawmli (40) chuangah pawh thil hlawhtling tak tak kan la hmu lo chu a nih hi.

Kan ram leilung hi kan zir chiang tawk lo deuh em aw; kum 40 dawn lai kal taah khan Forest hotuten Mautuai khawrh an manna chhan ka zawt a. Mau hi a kumin tuai chauh hian nakkumah tuai a chhuah a, kumin tuai hi kan khawrh fai vek chuan nakkumah mau a rem mai ang’ an ti a. Ram dangah in zir a ni ang, Mizoram mau te chu Mau hmun lo-vah kan nei a, a rem loh hlauva a arkhelah ngat kan bal kum tluan pawhin a kum lehah mau hmun a ni zel tho alawm, ka ti a. Chutiang deuh chuan kan ram thing leh mau te leh leilung hi kan zir tawk chiah lo deuhin ka hria. Kan Aizawl khawpui heti khawpa in leh kawng bel ṭha tawh hi kum sawm chhuahsan vek ila, motor khalh theihna tur kawng awm lo khawpin a pik hman ang.

Leilet lam hi tih chi hle turah ka lo ngai ṭhin a. MNF sawrkarin bulldozer te chi lei a, kan phai neih leileta siam theih zawng zawng tih hmin vek an tih programme te kha ka lo tuipui ve hle ṭhin. Sawrkar apiangin he lam hi an ngai pawimawhin department-in ṭan an la bawk a, tunah hian Mizoramin leilet buh thar theihna a neih zawng zawng chu hectare 12,700 a ni a. A thar chhuah pawh Matric tone 26,251 a ni. Hei hian ei leh bara intodelhna (economics) ah hian eng chen chiahin nge Mizoram hi a ṭanpui tih chhut ta ila. Leilet nei zawng zawng zinga zaa 80 vel hian anmahniin an thawk lo va, hnam dang (Vai) an thawhtir vek. Vaiin anmahni bawng an chhawr a, a thar chhuah aṭangin an bawng man an han la phawt a, chumi bang chu a zat vein an han insem leh a. Leilet thar chhuah zawng zawng zatve aia tam hi state dangah a lut a ni. A zatve pawh chang ta ila Matric tone 13,125 chauh a ni. Chutih laiin tlang ram Lo neih chu heti khawpa kan sawichhia a, sawrkar aṭanga ṭanpuina a awm lo chung pawhin, kan thar chhuah chu Matric tone 26,644 a chhut a ni. A eng zawk hi nge kan ‘fairel bel’ le? Mizoram Budget aṭangin Leilet tih zauna, bialtlang siam-na, tui lakna, link road, leilehna tractor atan tea sum sen a tam em em a. A neitu tam tak te lah hi mi hausa, eizawnna dang ṭha tak nei, an vaiten an pek ve zah zah in
aṭanga lawm taka lo pawm mai mai te hi an ni hlawm si a. Ngaihtuah chian ṭul ka va ti em!

Chu bakah henga kan mi chhawrte hi eng vai nge an nih aw? Mosolman ho chuan “dinna a awm chuan ṭhutna a awm a, ṭhutna a awm chuan mutna a awm” tih hi an thupui a ni a. Awm hmun nghet siamna remchangah te hian an hmang thei mai ang em? Khawi maw laiah phei chuan hengho fate tan hian school te hial dinsak a ni reng tawh lo maw? Heng te hlei hlei hi ngaihtuah chian a ṭul lo maw ka ti.

Mi ṭhenkhatten thiam takin kan tlangram lo neihin boruak a tihchhiat dan te, ram kan ti kang dur dur mai ṭhin uihawmzia te an sawi ṭhin a. Kan lo neih dan avang hian kan ram hi a phul zo mai dawn ni te'n an sawi ṭhin. Mizote hian kan pi leh pu aṭangin kan ram hi tlang ram lo neih kan tih ang hian kan lo nei tawh
ṭhin a. Vawiin thleng hian chhut chiah ila buh leh thlai hmun atana kan neih ṭhin ram te hi kan lo neih avanga phul a awm chiah em? Kan ram tiphultu hi kan tlangram lo neih hi a niin ka hre lo. Dik tak chuan kan rama phul lo awm ta te hi kan lo neih vang ni lovin ṭul uk lo re-forest kan tum vang zawk hi niin ka hria. Chu bakah khaw chhung miten fimkhur lo baksaka khaw dai vel reserve ram kan zuah ngaw ṭhin, thingtuah atan tia an la rem zel mai hian a tiphul nasa hle zawk a ni. Kan tlangram lo neih dan pangngai zui lo va, mahni ram thlan duh hun huna vata duh hun huna kan hal te khan ram a tikang nasa a, ṭhenawmte thlai puitling tawh kan inhal chhiatsak bawk a. Kan tlangram lo neih aia ram tiphultu leh tichhetu thil dang a tam mai. Kan ram hi ei leh bara kan intodelh leh thuai theihna tur chuan kan tlangram lo neih dan hi kan bih chian a, ram buai hmaa VC ram ṭheh dan kha kan zir let leh a ngai a ni.

VC ten uluk takin, lo hal pawha mei kal lo zia tur leh, mei kawng siam awl turin ram an
ṭheh a. Ram ṭheh chhungah in beng len ngei tur a ni a. Mahni pawm vat zo lo an chawitir bawk a. Reserve lo vat kai palh an awm chuan zim te pawh nise an chawtir a. Zau au (lo bing awm lo) thei ang ber turin chunga mite inphurh chhuah vek tur a ni a; ko kai deuh, thlai chin theih lohnaa thing leh mau awmte pawh vate fuk awm lo thei ang ber tura vah thluk vek tur a ni - tichuan zu va a nghal lo an ti ṭhin. Hei hi la zui thlap ila chuan tlangram lo neih hi a la hlawk reng. Mizote hi China aṭanga lo kal niin kan insawi a. Burma ram phai zawng zawng kalsanin tuna kan awmna tlangram hi kan thleng a, kan hnam bei em em a. A thlang lamah phai zawl ṭha pui pui a ruak hei huai chungin kan pi pute khan tlak thlak tumna an nei lo. Chuvangin, tlangram lo neiha ei zawng tura Pathian ruat kan niin a lang. Kan ram hi ṭhangthar mi thiamte hian hriat chian tumin an zir tawk lo deuh em ni aw ka ti. Lei chhungril laih chhuahah hian lei ṭha hmang lo chuan buh leh thlai an ṭha mawh hle. Lei chung hang thing hnah tla ṭawihin a siamah hian buh leh thlai an
ṭha duh ber. Kan ram hi chutiang tur atana Pathian ruat chu a ni tih a lang.

Tlangram lo neih kan tih hi a hahthlak a, lo vah te, fur hlo thlawh te an hautak khawp mai. Mahse hna hram thawk lo leh taimakna nen lo chuan eng kawngah mah hlawhtlinna a awm lo; hlemhletna leh eirukna a tel a nih ngawt loh chuan. Kan Mizo thingtlang ṭhalaite hi an thatchhe lo va, tlangram lo neih hi hrehawm an ti lo. A harsa ber zawk chu an thlai tharte ina phurh hawn hi a ni. Chhip leh kova phurh a nih ṭhin avangin an thlai thar te in thlenpui theih loha luang ral tam tak a awm ṭhin. Tunah chuan lo neitute an fing tawh a, ni za inhlawhna hmangin an ram zau tam tak motor kal theihin an siam a. Motor leh two wheeler-in lo lamah ṭhalai an tlan liam zut zut mai a ni. An thlai thar in thlen theih loh a awm tawh lo. Agriculture Link Road project te hian hei hi chhunzawm sak ni se. Sawrkar department lam
aṭanga ngaihsak ve ikna dawng nise chuan ei leh barah kan ram chu a intodelh leh hma dan ber a ni ang. Thingtlang lam an intodelh chuan Vai buh chawkna budget nasa takin a tla hniam ang a, development pawh a kal chak phah ngei ka ring. Tlang ram lo neih thlakna tur ruahman pawh a lo awlsam zawk tawh dawn a ni.

Mizoram khaw tinin ram chin kan nei a, chumi chhung chu tu ta mah a ni bik lo va kan vaia kan ta (common land) a ni ṭhin. The Scheduled Tribes and Other Traditional Forest Dwellers (Recognition of Forest Rights) Act, 2006-in tribal-ten heng kan ram leh a thing leh mau leh a lui sanghate eizawnna atana min phalsak angin, kan ramah hian ei kan zawng thei a. A thing leh maute pawh eizawn nan kan hmang thei. Chutih laia ram bik zau pui pui kan hman sen loh kan in pe a, kan ram kan sem sawm a. A ṭhen te Forest department kuta kan hlan hi keimahni ram inṭawm (common land) tihzim zelna a ni. Zoram hi kan ram enkawl danah kan fimkhur a ngai khawp mai.

Tunah hi chuan zoramah ram nei lo leh inhmun nei lo a awm theih loh. Awm duhna bik (entir nan Aizawl kher) kan nei a nih ngawt loh chuan. Zoram chhung hrim hrimah chuan Aizawla in hmun nei lo leh ram nei lo pawh pem ta ila, VC ten inhmun min pe ang a. Vantlang ram lo neihna tura humhalhah lo kan nei ve ang a, ram nei chu kan ni mai. He kan vanneih em emna hi India state dang ram an insem zawh vek tawhna, miretheite tan chanvo engmah awm theih tawh lohna ang maiin kan siam ve ang tih a hlauhawm hle. Tuna kan kal anga kan kal a, ram hi kan insem zel chuan kan ram insem hi eizawn nan kan hmang tak tak si lo va, mi hausa hnenah kan hralh zo ang a, kum tam a liam hmain chhungkaw tam tak hi chu mi rama inhlawh turin vairam ang mai khuan kan kawi duah duah mai ang. I ngaihtuah chiang teh ang u.

Tun hnaiah kan khua Chhawr-tui ka han tlawh a. An ram an lo vawng him ṭha a, khaw reserve leh chak lakna reserve, khua
aṭanga mel khat chuang lai chu an lo la vawng him ṭha em em mai a. An lo neih ram pawh kum sawmah an nei chhuak chauh a ni. Khawtlang pawh an lo in organised ṭha hle mai bawk a. Sawhthing leh thlai thar zawng zawng, nul-an chenin an khaw chhungah an tender vek a. Tender chhangtuten rate inang vekin nul hmunah leh an thlai tharte an thlawhlaiah ngei an la a, hralh sum an ni ta vek mai. Hralh theih loh a awm ta lo. Nikum hmasa khan sawhthing ringawtin nuaih zali an lei a. Sawrkar sum lamah chuan ngaihsak hlawh lem lo khua tak an niin ka hria. Chuti chung chuan tlang ram lo neih hmangin an intodelh ṭha hle. In 240 khuaah hian lirthei dang tam tak bakah two wheeler ringawt pawh 130 lai a awm a. Heng hi intih champ-na leh theuleuna atana hmang an awm lo; fehna atan veka hman an ni. Kan haw niin lo an hal a, zanah chuan ‘ram an tikang miah lo’ tih an rawn report leh thlap a ni. Model Village-a thlan ni lo mahse anmahni leh anmahni model village-ah an insiam thei mai dawnin ka hria.

Thingtlang khaw hrang hrangte ṭang teh u. Kan tlangram lo neihah hian buh leh bala into-delh dan a awm, hausak nan pawh kan tlangram lo neih hi a la hman theih. Buh kham i tharna hnuaiah khan sawhthing quintal tam tak i thar thei a, fur thlai leh mai, maipawl, bawkbawn, behlawi, anṭam i thar thei vek. Chung chu phai zawla an tih theih hauh loh a hmun emaw a hun hran veka siam ngai a ni. Heng thlaite hi phurh hawn kher ngai lo va, kan thlawh laia hralha sum kan tel hmiah hmiah theih nan feh kawng motor kal theihin siam thar zel ila. Sawrkarin leilet ringawt a buaipui chhung hian tlangram lo neitute ṭang ila khawpui lam i hausak khalh daih teh ang u.

Zoram hian kan fairel bel hi kan hai a ni lo maw? Kan ram Lalpan min siamsak dan hi zir chiang ila, kan tlangram lo neih hi kan intodelhna atan ṭha zawka kalpui dan zir ila hmu chhuak vat teh ang u. Ei hmuh ṭawk ṭawkna (subsistence) atan chauh ni lovin a la hausakpui theih a ni. Chutih rualin intodelhna tur kawng dang tih ṭhulh chuang lo ila.

- Commissioner Lalkiamlova

Tuikual South