KAN ZIRNA KALPHUNG HI

Zirna pawimawhzia chu kan hre tlangpui ṭheuhin a rinawm a, Mizoramah pawh zirna kan lo kalpui ṭanna chu a rei ve ta hle mai a. Keini naupan lai chuan Aizawlah pawh hian mimal English medium school hi a awm pawh ka la hre chiah lo va, kan lo seilenna leh sikul kan kal vena chu Sorkar sikul kha a ni deuh mai awm e. Tunah erawh chuan Private English medium sikul chu a maka maka tam a lo awm tawh a, thingtlang kilkhawr ber thlengin a awm tih theih mai tur a ni tawh. Mimal mai piah lamah kohhran pawhin sikul a ngah tawh a, sapṭawng thiam tak tak pawh kan ngah tawh nangiang mai. Kan sikul kal ve lai kha chuan Pawl li leh pawl ruk kha Board exam a ni ṭhin a, pawl sarih aṭangin high sikul kan rap ṭan a, tunlai nen chuan a inthlau ta hle. Pawl thum kan kal lai phei kha chuan kan pawlpui hmeichhe ṭhenkhat phei chu an ṭhutna hnu hi a lo sen nguai a, kan eu dur dur ṭhin. Tunlaiah chuan Pawl riatte pawh tereuh te te an ni tawh a, mahse, an nula ang hlar hlawm thung a. Zirna kalphung pawh a hun azir zelin a lo danglam chhovin a changkang sâwt ta hle bawk.

Zirna pawimawh zia hriatna lamah kan ṭhangharh ta tulh tulh a, lehkha thiam tak tak pawh kan ngah ta viau mai. Chutih laiin sorkar zirtirtu zingah felhlel deuh thil a lo awm avanga bân tak maite hial an lo awm ta a, a zahthlak hle. Aikal la ringawt pawh tun sorkar hian a rawn ching chhuak ta chuaih chuaih mai a, tunlai zoram titi ber pakhat a ni ta a nih hi. Kan tleirawl laiin kani hi Primary zirtirtu a ni a, Aizawl aṭangin Thingtlang deuh takah an sawn a. Duh se chuan aikal la thei chu a ni na meuh mai, mahse, amah ngei kalin a zu thawk thlap a ni. Vawikhat erawh chu a damloh avangin thla hnih lai a aiawhin ka zu thawk ve lawp lawp a ni. A pawi ber chu Ram leh Pathian tan, naupangte tana ṭhahnemngaihna nei lova hlawh hmuh nan chauha mi tam takin kan hmang ṭhin hi a ni. Naupangte hmakhua kha kan kutah a awm tih ngaihtuah duh hauh lo in, mahni nawmsakna chauh ngaihtuaha kan thawh ṭhin avang hian ṭhahnem kan ngai tawk lo va, hlawh hmuh nan chauha kan duh ṭhin hi a pawi ṭhin a ni.

Zirtirtute hi an hlu a, an zahawm bawk a, naupan laia kan zirtirtute kha tuna upa kan nih ve viau tawh chu'ng pawh hian kan la zah a, mi dang ang ngawt chuan kan en thei lo. Primary kan kal ve laite, Middle sikul kan kal ve laitea kan zirtirtu fel tak tak hlawmte kha tun thlenga ka ngainat, nu ang maia ka ente an ni ṭhin. Thufing pakhat chuan, “Zirlai tuina nena zirtir a nih a, a zirtuin nuam ti taka a zir bawk chuan theihnghilh a ni ngai lo,” tiin alo sawi a ni. Kan ramah hian zirna a changkang tawh kan tih lai hian kan la ban theih hauh lo chu byheart system hi a ni. Kan naupan laia “Akbar was, Akbar was” tia byheart tuma kan chhiar ṭauh ṭauh lai hunte kha chu a hunlai chuan a ṭha em em a, mahse, tunlai hun angah chuan byheart system ringawt hi khawvel changkang zelah a chi ta lo hle.

Kan ramah chuan naupangin zirtirtute note pek ang thlapa an byheart a, exam-naa an chhan hian mark an hmu tam zel. Onward-a chhângte hian dik viau mah se, zirtirtuteah an tla na lo tlat. Chu chu school zâwng zawngah chuan a ni lo mai thei, mahse, school tam zawkah hi chuan a ni ngei ang. Zirna pawimawh zia chu kan hre tawh hlawm viau mai a. W.J.Berila chuan, “Zirtirtu ropui chu a zirtirte hnena hriatna tuh mai lo va, anmahnia tuina chawk thova anmahni pawha hriatna zawn zel chakna tuh theitu chu a ni,” a lo ti a. Heng hi zirtirtu ṭha kan ngaihdan tak pawh a ni ngei ang.

Tunlai khawvel lo ṭhang zelah Kristian ram kan ni a, Mizoramah hian Kristian zaa sawmriat chuang (80 %) chuang chu kan la hauhphain a rinawm a. Mizote phei chu Kristian kan ni deuh vek tih theih a ni a. Chutih laiin a sorkar ang hian Bible theology degree neite hi kan la dah hrang deuh niin a lang a. A sorkar ang chuan zirna pangngaia an tlukpui awm ang pawh sawi thawm emaw, pawm dan engmah sawi a ni lem lo. Nagaland pawh hi Kristian tamna ram an ni a, Theology lama degree nei khu an dahhniam lem lo niin a lang a. BD te hi B.A anga pawm an ni a, M.th chu M.A anga pawm an ni bawk. M.div kan tihte pawh hi an college a zira B.A anga pawm tho an ni bawk a ni. Nagaland-ah chuan sorkar hnathawk engkimah Theology zirte khu zirna pangngai nen an pawm dan a inang vek a, sorkar hnaahte pawh an la vek tho. Kan ram angahte pawh hian tih ve theih awm tak hi he lam hi kan sorkarte hian an la hawi meuh lo em ni ang ka ti ṭhin. Tunah chuan Bible college pawh a lo awm ve nual tawh a, Bible theology degree nei pawh an tam ve tawh hle. Kohhrana pastor nih vek thu awm si lo, kan theologian-te hi ṭhenkhat chu an mi chuang hawi ve mai mai a ni.

Kristian tamna ram kan ni a, kan Sikul hovahte pawh hian a bikin Middle school aṭangte hian Pathian thu (Bible theology) inzirtirna neihte pawh hi naupangte tan a ṭha viau ang? em tih te ngaihtuah tham niin ka hria. Tunlai Middle school aṭanga naupang zirlai nungchang ṭha lo kan ngah ta hle a, Pathian thu lama naupan tet aṭanga inkaihhruaina mumal awm lo hi chhungkaw tam tak chu an ni ngei ang. Sikul tinah hian Bible zir hi subject pakhatah awm ve se, kan ram kristianna leh naupang nun kaihhruainaah pawh hian a ṭangkai hle lo vang maw tihte ka ngaihtuah ṭhin. Bible theology zirna hian a lo huamzau khawp mai a, sociology lamte, history te, councelling leh a dang tam tak hi a lo huam ṭeuh mai a, Bible theologian ho hi sikul pangngaiah pawh zirtirtu hmantlak tak an nih a rinawm riau.

Zirna (Education) hi mihring nunah hian a lo pawimawh em em mai a, mihring nun hi a lo kaihruai nasa a ni. M.A chunglam chin ruihhlo ngawl vei hi an tam lem lo mai thei a ni. Nu leh pa tamtak pawh hian kan fate zirna lam kan ngaih pawimawh tawk loh avang hian an nun hi kan hruai sual thei a ni. Zirna lama kan tuipui rual hian an nungchang kan siam a ni tih hriat pawh a ṭha hle. Ruihhlo ngawlvei, ruk ruk ching, sex lama kal nasa add. kan tihte hi lehkha thiam sang tak aiin sang lem lo an tam zawk ngei ang. Chuvangin tun aia uar hian zirna lam hi nasa zawkin uar ila, kan zirna kalphung (education system) pawh hi ennawn fo teh ang u.

- Reuben Lalnunthara Hnamte