Written by
Rev. Jh. Za Hluna

MIHRING THEIHNA TIHPUN (Human Resources Development)

Mithiamte chuan, 'Resource pahnih pawimawh tak tak a awm a, chungte chu Natural resource leh Human resource hi a ni,' an ti. Natural resource chu lelilung hausakna kan tih mai hi a ni ber ang a, Human resource chu mihring nihna leh amaha theihna awm chu a ni mai ^wm e. Eden huan ata mihringte hnawhchhuah an nih rualin he'ng resource pahnih hi a lo lang nghal mai a. Adama hnenah chuan rim taka a thawh chhuah ei tura hrilh a nih rualin, a ei tur l^kna hn^r tur pawh leilung aṭangin a nih thu a fiah nghal hle bawk.

Natural resources hi chu sawi thui vak ngai lovin, Pathianin leilunga a dah sa, leilung hausakna a ni tih kan hre ṭheuh mai. Mihring mize bulpui leh a hna, a theihna (Human resources) zawk erawh hi Bible hmanga chhuiin sual zu ni tlat a! Mihring chu sualah an lo tlu a, Pathian lak ata mihrang an lo ni ta (Genesis 3: 23 & 24); Mi pakhat avangin khawvelah sual a lo awm a, mi zawng zawng chu suala chhiar an lo ni (Rom 5:12); Mi zawng zawngin thil an tisual tawh vek a, Pathian ropuina an chang zo ta lo. (Rom 3:23) Ngaiteh khawlohnaa dinin ka awm a, ka nu'n sualin mi pai a ( Psalm 51:5). Mihring lo piang chhuak phat hi enkawlna dawng miah lovin emaw, tih danglamna dawng miah lovin emaw
ṭhang lian ta ila, ramsa ang tluk lek emaw chu aimaha sual leh hlauhawm emaw chu kan ni dawn a ni. Kan kum a lo tam tial tial a, kan taksa a lo ṭhang lian tial tial ang bawkin sual a ṭhang lian tel ve zel dawn a ni. Naupangin a thah theih t^wk sav^te leh rannung ten^u deuh a that ang a, puitlingin a mihringpui a that mai ṭhin dawn tihna a ni thei ang. Chuvang chuan mihring theihna chu a ṭha zawnga hman a nih theih nan zirtirna hmanga siam danglam leh siamthar a lo ngai ta a ni.

Pathian hian leilungah hian a thawk peih leh a thiamte tana hai chhuah turin hausakna a dah khat tlat mai a. Adama pawh eden huan aṭanga hnawh chhuah a nih khan, thlan tlaa a thawh chhuah theihna tur lei kha kawhhmuh a ni a. Hetah hian leia hausakna awm zat leh a awmna lai sawi a awm lo naa, khawi laiah pawh a awm a, a thawh thiam dan leh a peih dan a zirin eng zat pawh a hai chhuah chu phalsak a ni ang, a z^t a bithliah thu kan hmu lo.

Chuvangin, leilung hausakna (natural resources) tam tak hai chhuak a, a ṭha zawnga nun hmang tur hian he mihring (human being) hian a theihna hnar (resource) chu tihmas^wn (develop) turin zirna (education) hi a mamawh ta >m >m mai a ni. Thiamna sang tak nei te'n hlawk zawk leh tha leh hun tlem zawk s>nga thil hlu tak tak leh ropui tak tak an tih theih laiin; thiamna nei lo chuan hah thik<lin bei mah ila retheihna kan hmachhawn a, h^wp khawp kan thar zo ṭhin lo a nih hi.

SDEO pakhat n>na kan titinaah, department hming vuah dan chungchanga d^n leh d<n hre mang hlei lovin heti ang hian ka sawi ve mai mai a, “Education Derpartment ti mawl tawp lo hian Central sawrkara an sawi d^n ang deuh hian, ‘Human Resources Development Ministry/ Deptt.’ te ti ve ila. School Education tih te, Higher & Technical Education kan tih thliah thliah te hi chu minister pakhat awpna hnuaiah directorate hranin a awm ve mai ang a. School levelah pawh hian technical lam thil te hi a tam thei ang bera hm^ tel d^n a awm ve lawm ni? Tin, Craft Teacher tih te pawh kan inruai ve thliah thluah si a. Naupang, zirna tluang pangngai lama chak lo deuh te pawh hi, eizawnna t<r kawng dang, hn^ng tah emaw puanṭhui emaw leh kut themthiam thil dang fahran pawh zirtir d^n a awm lawm ni?

Chuti ang chuan ti ni ila kan zirtirtu rualte pawh hian naupang hmakhua, an nun kal zel tura mawhphurtu an nihna an hre chiang thei deuh ang,” tiin. Min chh^nna kha a ṭawngkam pangngai ang thlap chuan ka sawi thei tawh lo n^ a, “A ṭha ngawt ang, kan sawi tam khawp maia, kan zirtirtute hi kan hrilhfiah zo lo a ni ber mai, naupang hmakhua ai hian anmhani hmakhua lamah hian an tui zawk ta ṭhin a,’ tih ang deuhvin min chhang ni tain ka hria.

Kan zirtirtu rual, a bik takin Primary zirtirtu lam te phei hi chuan, mihring nungchang duang (shape) tu, anmahni leh ram t^n a mi hmantl^k siam theitu, rawngb^wltu pawimawh an nihna hi an hriat chian a va t<l >m. Heng thilte ka ngaihtuah chang hian, kristian kan nih tirh lama kan zirna In te kohhranin a enkawl hun lai, zirtirtute pawhin rawngbawlnaa ngaia an zirtir hun lai hi ka hre chiang ve ch^k rilru ṭhin. Engmah hriat neilo, sual s^a lo piang mihringte hi zirna ṭha hmanga kan tih>n a, an nun kan siam dik loh zawngin a la pawi khawp ang. Mimawl tak tak, zirtirna ṭha dawng bawk s$lo te’n, technology tharin a rawn ken tel hmanraw ṭha pui pui hi kan hmansual palh zawngin a hlauhawm d^wn em mai, hel pawl eng eng emaw hi kan hmehriat viau mai palh ang tih hi ka hlau ṭhin a ni.

Ram hruaitu ^ deuhvin Nuclear hmanrua an hum ang tih hi tunlai ram ropuite hlauh ber a ni. A ni chiah mai, tunlai hmanraw changk^ng hmang t<r hian a hmangtute hi kan changk^n tel a ngai tlat a ni. Ipte puiah chemkawm leh cell phone kan ah pawlh nawk nawk tawh mai a nih si hi! Cell phone hi puak thei thil a nih leh nihloh lah chu kan hre hlei lova, a puak theilo chu a ni ch>k ang, puak thei ni se zawng ak puak a mual mual chu kan awm tawh ngeisin ka ring.

Politician te pawhin kan politic khelh d^n hi kan her dik a ṭ<l tak zet ta. Vote kan hmuh theih d^n t<r hmanrua at^na ruahmanna lem leh ṭha tluantling lo dap khawm mai mai lova, ram t^na ruahmanna dik leh ṭha tluantling kan ngaihtuah z^wk a pawimawh. Voters te pawhin step remna t<r contract chhe t> t> te, kan f^te hm^khua chu sawi loh, kum s^wm chh<ng tal pawh kan khawsak tinuam phalo t<r sum tl>m t> t> te ni lovin, kan fate t^na zirna ṭha te, v^ntl^ng t^na tui thianghlim in t<r leh hrilselna lam te hi ngaihpawimawhah nei ila. Kan fate zirna Ina tui dah vawhna leh thlit fimna kh^wl h<ng a, an zirna at^na computer chhawpsak thei, Pathian min p>k kan rochan fanaute mihring hman tl^ka siam theit< kan zawn a hun ta.

- Rev. Jh. Za Hluna