Mizo ṭawng kal sual chhan hi tute vang nge?
Mizo ṭawng hi hnama min siamtu, Pathian min pek a ni a. Sapṭawng anga hnam hrang hrang ṭawng phuahkhawm a, hma sawntir zel ang hi a ni ve lo. Khawvel ṭawnga har ber a ni a. Khawvel ram hrang hranga University-te pawhin Mizo ṭawng hi linguist-ho chuan an zir a, zir zel turin an chhawp chhuak deuh vek a ni.
Mizo hnam hrang hrang hian mahni ṭawng bik kan nei vek lo va. Tuna Mizorama mi tam berin kan hman hi chu Lusei ṭawng a ni a; Duhlian ṭawng an ti bawk. Mizo hnamah chuan Hmar ṭawng te, Lai ṭawng te, Mara ṭawng te, Ralte
ṭawng te leh a dang tam tak a la awm a ni. An vai hian Mizo ṭawng an ni vek a. A hmangtu tam ṭawng apiang hi a lar a ni mai. Lusei ṭawng kan hman mek hi Mizo ṭawng pakhat chu a ni a. Mizo ṭawng kan tih ber hi emaw tih palh a awl hle ang.
Mizo ṭawng hi Tonic Language a ni a, Tonal language a ni lo va, Tone language a ni hek lo. Kum 1871 hma lam te kha chuan Mizo ṭawng hi hnam dangin a la pawlh buai lo va. A tira Pathian min pek ang angin min thlahtute kha chuan an hmang mai a ni. Sapho leh Vaihote nen kan inawmpawlh aṭang khan Vai ṭawng leh Sap ṭawng kan la lut ṭan ta a. He mi thleng hi chuan a la pawi lo ve.
Kum 1891 khan Burma rama Falam District Deputy Commissioner, H.G. Hooke chuan Mizo A AW B hi a lo siam tawh a. Pu Buanga leh Sapupa te ṭhian dun hian kum 1894 khan Mizo A AW B chu an siam chhuak ta bawk a. Mizorama an awm chhung khan Mizo ṭawng an zir nasa hle a. Mizo ṭawng thumal te hi Pu Buanga chuan a la khawmin, Sap ṭawngin a hrilhfiah a. Lehkhabu hial a lo siam ta a. Mizo English Dictionary hi a lo ni ta.
Pu Buanga khan a thiam ang angin Mizo ṭawng thumalte chu Sapṭawngin a hrilhfiah a. Mahse, Mizo a rawnte kha Mizo mi fing deuh leh vengva deuhte an ni lo va. An hrilh dik lo pawh a ni ve ang, Pu Buanga Dictionary-ah hian a dik lo va hrilhfiah a ngah hle a. Dik lo a tam tih hre lovin Missionary Sapte khan Mizo ṭawng zir nan an hmang lo thei lova. A dang awm hek lo. A dik lo an zir a, a dik lo kha an thiam tel ta ṭeuh mai a. Chung Mizo ṭawng an zir dik loh hmang chuan Bible leh Hla te an let ta zel a. Primary School an hawng a, chuta zir tur an siamahte chuan Mizo
ṭawng dik lo chu an hmang ta zel a. Keini chuan Sap tih apiang kha ṭha ber, dik ber, hre berah kan ngai tlat si a. Heta ṭang tak hian Mizo ṭawng chu a kal sual ṭan ta a ni. Primary School zirlai bu-ah te khan -
1. Mingo an huai ber a.
2. Mingo an chak ber a.
3. Mingo an fing ber.
4. Mizovin Lal chi bik an nei lo,
tih te kha min zirtir hmasak ber a ni. Anni Sapho pawh khan lal chi bik an nei lo va. Hnam hrang hrang an indo an indo a, Alfred a chak ta ber a. Hnam dang lalte kha chu an lalna a ban chuang lo va, an ram chhungah chuan an lal chhunzawm zel a. An vaia chungah Alfred chuan ro a rel a ni mai. Anni Sapho khu chu AD 43 vel aṭang khan German-ho leh Roman-hoten an run a, an inthlahpawlh chho zel a. An ṭawng English pawh hi ṭawng hrang hrang lak khawm a, hma lo sawn chho ta zel a ni mai. Keini Mizote chu BC 4000-3000 inkarah te khan Lal ropui tak Thlanrawkpa chu tuna Middle East velah khuan kan lo nei daih tawh a. Anni British-hote chu AD 41-45 vel khan hnam angin an insiam ṭan dawn leih leih chauh a ni. Kan kawrchei leh kan puanchei leh ngotekherh puan aṭang pawh hian kan neih ang an nei pha lo tih a chiang hle.
Tichuan, Mizo ṭawng kalsualna bul ber chu Pu Buanga Dictionary a ni kan ti tawh a. Pu Buanga Dictionary aṭanga Mizo
ṭawng zir chhuak Missionary te hi Mizo ṭawng dik lo thehdarhtu an ni. Hre lova thil ti dik lo an ni. Pu Buanga Dictionary hi a dik vek lo tih hria se, an hmang sual bik lovang. Missionary te leh Pu Buanga te kha kan dem thei lo. An thiam ang anga theih tawpa min chawikangtute an ni si a.
Pu Buanga Dictionary-a Missionary hote’n Mizo ṭawng an hman sual tam ber chu a hnuaia thumal pahnih a hrilhfiah dik lohte hi an ni. I lo en teh ang:
Fo : Adv. always, often, constantly, frequently, continually, perpetually, ever, invariably, still, yet.
Ṭhin : Adv. always, often, constantly, frequently, continually, perpetually, ever, usually, habitually, used to, in the habit of.
Hetia a hrilhfiah dik loh bakah hian, Missionary Sapho chuan Mizo ṭawng an chher chhuak chawp a. Awmze nei miah lo panga an chher chhuak a. An hmang rim bawk a, keini Mizote ngei pawh hian kan hmang rim tlat tlat hle mai. A dik nge dik lo, tih pawh kan ngaihtuah ngai reng reng lo. Chung an phuahchawpte chu:-
Fo ṭhin, zel fo, zel ṭhin, reng fo, reng
ṭhin te hi an ni.
Heng hian awmzia an nei miah lo. Mah se, Sapho khan an hmang ṭangkai khawp a, keini a ṭawng neitute pawhin a dik a dawk thlu hlek lovin kan hmang ve char char mai zawng a nih hi. Missionary Sapho chuan Bible lehlin leh Hla lehlinnaah te pawh heng awmze nei lote hi an hmang zel si a. Sam hlaah ringawt pawh hian ‘ṭhin’ hi lehlin hlui zawkah hian 476 a awm a. Bible lehlin tharah hian 472 a awm. Heng 476 zinga 15 te hi chu Mizo ṭawng chuan letling ta ila ‘ṭhin’ ti-a leh chi a ni lo. Chung 15 ‘Ṭhin’ ti-a an lehte chu - always te, habitually, tih te, eternally tih te, continually tih te, ever te, tih te an ni. ‘ṭhin’ leh ‘fo’ hian Mizo literature an tichhe thui hle a ni. Awmze nei lo - zel fo, zel ṭhin, reng fo, reng ṭhin, fo ṭhin te pawh hian Mizo literature hi an tichhe thui ta hle mai. Eng ni aṭang chiahin nge hengte hi kan hman loh vang tih chu zawhna lian tak a ni. Hengte bakah hian Mizo literature tichhe nasatu dang leh chu i han en leh teh ang.
DIK LO DIK
1. My/Our Saviour - Ka/Kan Chhandamtu - Mi/
Min Chhandamtu
2. My/Our Redeemer - Ka/Kan Tlantu - Mi/ Min Tlantu
3. My/Our Teacher - Ka/ Kan Zirtirtu - Mi/ Min Zirtirtu
4. My/Our Lover - Ka/ Kan Hmangaitu - Mi/
Min Hmangaihtu
5. My/Our Shepherd - Ka/ Kan Vengtu - Mi/ Min Vengtu
6. My/Our Ancestor - Ka/ Kan Thlahtu - Mi/ Min Thlahtu
7. Your/Your Saviour - I / In Chhandamtu - Chhandamtu che/
che u
8. Your/Your Redeemer - I/ In Tlantu - Tlantu che/che u
9. Your/Your Lover - I/ In hmangaihtu - Hmangaihtu che/
che u
Mizo literature tichhetu dang leh chu Sapṭawnga ‘and’ hi ‘tin’ tiin Bible let hmasatute khan an let vek a. And, tih kha a tamna apiangah ‘tin’ chu a tam a ni ve mai. Thuthlung Tharah hian ‘Tin’ hi 3016 lai a awm zuk nia. Za zela 98 hi paih vek ila, ‘Tin’ chu a tawk vel ang. Thuthlung Tharah hian ‘Ṭhin’ chu 746 a awm. ‘Reng fo’ hi 15 a awm. ‘Fo’ hi 51 a awm bawk. ‘Ṭhintu’ hi 12 a awm. ‘Reng ṭhin’ hi 4 a awm. ‘Reng fo’ hi 1 a awm. ‘Ṭhinna’ hi 1 a awm. ‘Zel
ṭhin’ hi 1a awm. ‘Fotu’ hi 1 a awm. Hengte hi paih vek ila, a dik tak hmang ila. Pathian thu kan hriat dan pawh a dang daih ang.
Mizo ṭawng kal sual tidik leh tur chuan MLA te’n Dan siamin, Mizo ṭawng chunga thunei tak, an thu lo chuan lehkhabu pakhat mah chhuah awih loh, chanchinbu pawh an thu lo chuan chhuah awih loh, Mizo
ṭawng dik lo hman awih loh, ti thei khawp thuneihna nei, Burma rama an neih ang te khi nei ve ila - kan literature chu a mawiin, a nalh leh hle ang. Whatsapp, Facebook leh SMS-a kan Mizo Ṭawngte hi chu a chhe lutuk a, tidik theitu kan mamawh a ni.
Mizo chauh hi mahni ṭawng hmang dik lo lui duh awmchhun kan ni.
- Isaac Zoliana