LEHKHATHIAMTE NUNGCHANG HI
Mizoramah hian zirna kan uar chho vel zel a, a lawmawm he. College kalte kan intihhmuh nasa a, University thleng kal pawh kan ṭhahnem ta hle. Kum tinin Master's Degree leh Ph. D hial nei pawh ṭhahnem tak kan chhuak ur ur reng mai a, thil lawmawm tak niin a ang.
Tu nge lehkha thiam kan tihte chu?
Mi pakhatin he zawhna a chhanna hi en teh ang, "Anyone who goes to educational institutions to get degrees or acquire academic qualifications is considered an educated person" (Zirna ina degree lak tuma zir emaw, degree latu chu lehkha thiam tia kan sawite hi an ni), he zawhna chhanna hi a dik thui fu ang. Bachelor's Degree nei chin chung lam zawng hi lehkha thiam kan tihte zingah dah ila, kan tisual thui lutuk lo ang.
Khaw pakhata awm; ka pu, a hun laia pa fing leh kohhran khawtlanga an hawlh lawr ve tak mai (2017 khan kum 95 mi niin min boralsan tawh a) chuan heti hian min zilh a, "Lehkhathiam anga ngaih in lo ni ve dawn ta a, lehkhathiam lote hian lehkhathiamte awm dan tur hi kan hre fu a nia. I kalna apiangah i nungchang mawi leh mawi loh tehtu tur che an kat nuk dawn a, chu vang chuan i nun uluk hle rawh. Lehkhathiam tana tiha mawi lo ti ngai lo la, i zin vei vah pawhin sa pial tlat mai mai lo la, lehkhathiam nunin nung hram ṭhin ang che," min ti a. Min zilhna ang taka nun chu har tak a ni. Mahse a thu erawh ka bengah a cham reng ṭhin.
Tun laia kan lehkhathiamte hian hman laia kan lehkha thiamte an tluk lo, tih rite a awm fo a. Tin, lehkhathiam nia kan lo ngaih ṭhin tam takte hi chhungte tan thlamuanpuiawm lo tak tak kan chhuak ta ṭeuh ni pawhin a lang. Hei vang hian kan lehkhathiamte zingah hian, 'lehkhathiamte awm dan tur' hre lo kan tam ta niin a lang a, chuvangin chu lam chu i han sawi dawn teh ang.
Lehkhathiamte awm dan tur:
a) Lekhathiam chuan a zirlai a thiam tur a ni: Lehkhathiam chuan a hmasa berin a zirlai a thiam thawkhat tur a ni. Bachelor emaw Master degree nei ve reng, mahse ama subject lak chungchanga rawntlak chuang hauh lo, in 'by-heart pass' ve mai mai nia rinhlelhawm tak an chhuak ṭeuh mai. Hei hi a pawi hle a ni. Chutiang mite chu lehkha thiam vak lo pawhin an hre thiam em em a, ngaihsan an hlawh thei lo a ni. Tin, Doctorate Degree nei ve uaih si, a nei ve lem lote aia han sanna teh vak hmuh tur awm hauh lo, mahni degree lakna lampanga lehkhabu ziah emaw, chanchinbu leh magazine lama thuziah pawh nei ta mang lo, hming bula 'Dr.' daha lungawi ve tawp a awm theih fu mai. Chutiang mite chuan ngaihsan kan hlawh lo a nih pawhin a àwm a ni. A thiam ber ber nihte chu a har, mahse mahni degree lakna subject tal chu eng emaw zah hre tura ngaih kan ni. Degree lakna a rei tawh a nih pawhin inchhiar nawn leh fo a ṭul khawp mai.
b) Lehkhathiam chu a inring tawk tur a ni: Lehkha thiam chu kawng tam takah (kawng engkimah kan ti lo) a inring tawk tur a ni. Mi thar hmachhawn chungchangah te, mi lian hmachhawn chungchangah te, zin veivahnaah te leh mihring nun kawng hrang hrangah a zirnain thiamna a pek avangin a inring tawk tur a ni. "Ka zak", "Ka huphurh", "Ka ngam lo" etc. ti reng mai mi a ni tur a ni lo. Eng course ah mah mihring nun hmachhawn tur hian a hmachhawn dan a inziak kim lo, a chiang e. Amaherawhchu, educated-a ngaih chin chuan a hmaa awm a su ngam ve tur a ni.
c) India rama educated chuan sap ṭawng a thiam thawkhat tur a ni: Ṭhenkhat chuan hei hi mak an ti ngawt ang. Min hnial mai thei. Mahse ka ṭang tlat. India ramah chuan English hmangin lehkha kan zir tlangpui a nih hi. Mizo Medium aṭanga chhuakte pawh Class VIII a chin chung lam zawng chu English-in kan zir vek a ni lo'm ni? English Medium-a chhuak ngat phei chuan Mizo hi subject khatah chauh an zir a ni. Mahni zirlai ziahna ṭawng (language) ber miin a chhiar a, a hriatthiam si loh chuan eng tin nge ni ang? Ṭum khat, Mizorama vai sawrkar hnathawk ṭhenkhatte, Class VIII standard Mizo subject thiamna dik vak loa certificate lo pek pawh a tak taka an thiam si loh avangin a petu leh a dawngtute dem an hlawh viau a nih kha. Ni e, a dik. Chutiang chiah chu English subject ah pawh a ni ve tho.
d) Lehkhathiam chu a thil thlir dan a changkang tur a ni: Lehkha thiam chuan thil a thlir thiam tur a ni. Chanchinthar leh tun lai thil thleng a ngaihven ve tur a ni. Ram leh hnam Issue te, Politics lamte pawh eng emaw chen thlir dan a thiam tur a ni. News lian tling deuh chinah te, Politics Issue ahte ngaihdan fumfe a nei thei zel tur a ni a, a ngaihdan chu a chhan a sawifiah thei bawk tur a ni a, tin chu a ngaihdan chu lehkhathiam lem lote ngaihdan aiin a tlangpuiin a rintlakin a pawmtlak bawk tura ngaih a ni.
e) Lehkha thiam chu common sense nei ṭha tura ngaih a ni: Common sense tih awmzia chu 'thil tih awm leh awm loh te, thil sawi awm leh awm loh te, tih tur chin leh sawi awm chin mahni rilru puak chhuak aṭanga hriatna' tiin sawi fiah ta ila a dik thui viau awm e. Common sense neih ṭhat hi pianpui a ni thui hle a, chutih rualin miin knowledge a neih ṭhat chuan, chu chuan common sense nei ṭha turin nasa takin a pui a ni.
Lehkha thiam chu a hun leh hmun azirin inchei dan tawk a hre tura ngaih a ni a, a hun leh hmun azirin sawi awm leh awm loh a thliar hrang thiam tura ngaih a ni a, chu zawng ai chuan ngawih daih hun hria se a fuh hle ang. A hun leh hmun azirin thutak hun leh fiamthu hun a hre thiam tura ngaih a ni. Tin, ngaih pawimawh tur leh tur lohte a thliar hrang thiamin, ngaihnep tur leh ngaihsan tur pawh eng emaw chen a thliar hrang thiam tur a ni.
Kan sawi ta nual mai. Tu mah mi famkim kan awm lo e. Mahse, lehkhathiam ni si, degree pawh nei ve thlap, khawtlangin an en dan sang chuang hauh lo a awm theih. Eng pawh ni se, dema kan awm fo loh nan kan degree lak mila kan nun a ṭul khawp mai, tih ka sawi mai a ni e.
- Zomawia Khiangte
Goshen Home