Social media mawlh mai hi
Social media hi Mizo mipuiin kan hre tlangpui tawh a, sawifiah chiam a ngai tawh lo. Mizote'n social media kan hman tlanglàwn deuhte chu–WhatsApp, Facebook, Youtube, Instagram leh X-te a ni ber. Social media dang pawh eng emaw zat an awm a, mahse, a chunga kan sawite ang em em chuan Mizo zingah hmangtu an tam lo.
Social media-te leh internet hrim hrim hi ṭangkai taka hman theih a nih rualin, hman sual theih tak a ni a; Mizote pawhin a takin kan tawng mek zel. Mi tam takin an hmang ṭangkai em em a; sumdawng tam takin an hmang ṭangkai a, a hlâwkpui. Pathian rawngbawlna atan te, zirna leh eizawnna dang atan pawh a ṭangkai em em. Hman ṭangkai theih dan sawi vek sên a ni lo.
Chutih rual chuan, hmang sual tam tak an awm a, thu dik lo thehdarh a tam. Social media-a thu thehdarhte hi a dik leh dik lo a inpawlh tâwk viau àwm asin!
Dan bawhchhiatna
Mizoram Police CID (Crime) hnuaia Cyber Crime Police Station chhinchhiah danin, kum 2020 aṭanga May 7, 2024 thleng khan cyber crime thubuai (case) 288 ziah luh tawh a ni a, mi 40 an man tawh a, mi 32 chu court-in thiam loh a chantir tawh. Pawisaa inbumnaa sum hmuh lêt pawh cheng nuai 114 chuang a tling.
Kumin 2024 bikah May 7 thlengin internet hmansual vangin police-in mi 11 an man tawh a, Cyber Crime PS-ah thubuai 21 an ziak luh tawh. Thubuaite chu sum kaihhnawiha inbumna, hursualna lama inbumna, mi nihna rûksaka pawikhawihna, a neitu/siamtu phalna la hmasa loa video thehdarh, mi account tihbuai (hacking) leh thu dik lo thehdarhte a ni tlangpui.
Naupang himna ngaihtuahtu Mizoram State Commission for Protection of Child Rights hotute sawi danin, Youtube-a video dah avangin MSCPCR-in ṭum hnih mi an koh tawh a, chutah chuan mi eng emaw zat koin an zilh tawh. Child Welfare Committee leh Child Protection office-te pawhin bawhzui an nei nual tawh bawk.
Thubuai neih theihna tur ni si, ngaihdam dilna leh thupha chawina thu inthehdarhtir leh avanga thubuai hlabuaia la zui loa inngaidam ta pawh mi tam tak an awm.
Thil ṭha lo tihna hmanrua
Social media hi mi tam takin an hman ṭangkai em em laiin Mizo mipui náwlpui erawh hi chuan hmasawnpui nan an hmang lêm lo niin a lang. Mi ṭhenkhat phei chuan mi beih nan, thu dik tâwk lo thehdarh nan hman ṭangkai an tum ngar ngar zawk em maw ni chu tih tur a ni; a bikin politics thilah.
Hriat loh vanga hmang sual leh thu dik lo thehdarh an awm ṭhin. Chutih laiin, hman sual tum hrim hrim, mi tihmualphona atana hman tum tlat, thu dik lo leh thu puarpawléng mai mai thehdarhna atana hman tum, hming lem hmang leh mahni nihna tilang duh lo mi eng emaw zat an awm.
Social media hi mi pawisawina atan te, thubuai neih phahna atante an hmang a, mi eng emaw zat chuan an mualpho phah tawh a, hremna an tawh phah tawh. Mi pawisawina ni kher loah pawh âtchilh a, thil ho mai mai tih atan an khawih nasat avangin mi tam takin hun khawh ralna atan, tih tur ṭul tih loh phahna atan, men rei phah nan an hmang bawk. Chintâwk neih thiam leh insùm theih a va ngai em.
Mi fel, hriatna tlem!
Mi tam takin social media-a thu thehdarh an châk lutuk hi a veiawm tak zet. Thu dik a nih leh nih loh hre si loa mi thu ziah leh social media-a an dahte thawn chhuak chhâwng (forward) pawp pawp ṭhin an tam hle. Thu dik lo a nih rinawm nghal ngawih ngawihte pawh thehdarh chhâwn a tam.
Mi tam tak chuan an ziah, phuah leh siam a nih loh avangin thu dik chiah lo leh thil âwihawm lo takte pawh thehdarh chhâwn chungchangah inthiamna an nei a ni mai thei. Mahse, mi ziah/tih sa pawh ni se, an thehdarh ve chiah khan thu dik lo thehdarhtu an ni ve tho si. Mi ṭhenkhat chuan Facebook leh Whatsapp-a group an siam a lun theih nan leh a reh lutuk loh nan group danga an hmuhte a dik a dawk thlu loin an post/forward chhâwng ṭhin; a ho e!
Thu dik lo leh rintlak tâwk lo thehdarhah ṭhalaite hi chu an zia viau tawh a, kum upa lamte hi vên ngai leh insùm ngai zawk mah an ni. Social media group-a mi, group danga thehdarh chhàwn chíng zingah kum upa lam, kum 50 chin chung lam an tam. Group-ah thu ṭha leh thu ṭha tak anga langte thehdarh chhâwn châkna an nei lian hle a nih a rinawm. Kum upa lamte an fimkhur a, an insûm theih a ngai.
Kum 2020 KṬP General Conference-a recitation lâr deuhah khan heti hian an ti a: "Thu ṭha apiang suan kual zung zung chíngte hi mi fel, hriatna tlem an ni duh phian an ti!" Hetiang chi hi mi tam tak an awm, a bikin kum lama upa lam deuh zingah an tam zualin a lang.
Youtuber-te mawlh mai hi
Youtube channel siamtute mawlh mai hi an fimkhura an insùm theih a va ṭul em. Sum lak luh theihna a ni a, sum lak luh ṭhat leh hlâwk duh lutuk avangin mi ṭhenkhat chu an huangtau mah mah a ni. Youtuber zingah mi mit timîm a, mi beng tithlep ṭhin, miin an ngaimawh tak tak an tam tawh.
Tun hnaiah Champhai North & South Joint YMA chuan thutlukna ṭha tak mai an siam a. An huam chhunga thil thleng eng emawah youtuber hoin an bia a nih pawhin, thil thleng chanchin hrilh tawh loh an rêl hial a nih kha. Hetianga thutlukna an sian chhan pawh–mipui hmuh leh hriat tura a him chin thli fím loa an puanzar pawp pawp ṭhin vang a ni. An inenfiah a ngaihzia a tichiang.
Youtuber-te hian Kristianna leh Mizo nunphung ngaihtuaha thil mawi leh mawi lo te, thil tih àwm leh àwm lohte an ngaihtuah thlen a, an fimkhur a ṭul tak zet a ni.
Media/journalist ethics
Press Council of India a awm a, chanchin thar thehdarhtute zawm ngei ngei tur (ethics) an siam. Media ethics hi professional journalist-te chuan an zâwm ṭha tlangpui. Mizo journalist-te pawh hi zirnaa sang tak an ni vek lo a, zîktluak taka journalism zir chhuak pawh an tam viau lo. Mahse, journalism lama inzirna (training/seminar/workshop) eng emaw tal lo paltlang tawh an nih hlawm avangin mipui hriat tura thehdarh àwm chin tâwk an hre tlangpui.
Tunah chuan social media avangin mipui náwlpui hi thu thar thehdarhtu an ni deuh vek tawh. Mipuiin thu thar an thehdarh tawh avangin netizen journalism tih ṭawngkam pawh kan hman tâk fo hi. Social media-a thu thehdarhtu (thehdarh chhâwngtu) zinga 99% vel hi chu media ethics hre lo leh hriat pawh tum chuang lo an ni hial mai thei.
Mipui hi netizen journalist an nih tawh avangin mipui hmuh leh chhiar tura thu thehdarh kawngah an fimkhur a ṭul. Thu thar thehdarhtu an nih ve tawh miau avangin media/journalist ethics pawh eng emaw chen an hriat ve a ṭha; chu chu mahni, mipui, ram leh hnam tana ṭha leh him zawk tur a ni. Social media-a thu leh thlalak thehdarh ṭhin netizen journalist-te hian mipui chhiar leh hmuh atana him leh him lo an ngaihtuah thlen ve a ngai e.
- K Zothanpara