FEL FAI (VERB PHRASE)

‘Vanglaini’ May 23, 2024 (Ningani) chhuakah khan ‘Rempui R. Lutmang’ khan ‘fel fai’ tih hi ṭawngkam dik lo angin a rawn puh chíam mai a; amaherawhchu, ṭawngkam dik lo a nih dan erawh technically-in a sawi fiah chuang hlei lo a. Pu Chuaua’n (Revd Chuauṭhuama’n) he ṭawngkam hi a hman ve ngăi loh avang maia ṭawngkam dik lo anga rawn puh ta ni ber khan a lang a ni.

Amah Rempui R. Lutmang ṭawngkam kha a ngăi ngăiin han târ lang leh ila, “Felfai—Hei hi ka hmang ve a, Pu Chuaua (L) khan lo hmuin, ‘Kei chuan ka hmang ve ngai lo,’ a ti khauh mai a. Ka thinlung phekah ka ziak chiang hle. ‘Felfai’ tih hi a dik zawk hrula mi a ni a, ‘fel’ tih mai tur lo ni rengin...” tiin a rawn sawi a nih kha.

He amâ ṭawngkam ngei hi han en ila, ‘felfai’ (amâ ziah zawm danin) tih hi ṭawngkam dik lo anga a puh tâkna chhan hi, Pu Chuaua’n, “Ka hmang ve ngăi lo,” a lo tih vang kha a ni ta ringawt a! Pu Chuaua khân, “Ka hmang ve ṭhin,” lo ti ta zâwk ni sela, kha thu ziaktu khân i-he lovin ṭawngkam dik a nih thu a sawi thung dâwn tihna ni àwm tak a ni. Ṭawngkam dik lo anga a rawn puhnaah hian grammatical fact a awm miah lo a; Pu Chuaua’n a hman ve ngăi loh thu a sawi vang hi a ni ta tlawng ringawt mai a nih hi.

Pu Chuaua nen khán kan inngainain, kan innêl hle a. Ka lehkhabu ziah ‘Mizo Ṭawng Grammar’ kan tlangzarh pawh khán hun serh hmangtu a ni a; grammar bu-a typing mistake awm nual kha a ngaimawh hle mai a, ‘Mizo Ṭawng Thu Khawchâng’ (bu khatna) ka tih chhuah leh dâwn khán, “Keima’n proof reading ka ti tawh dâwn,” a ti bur mai a, proof reading kha min tihsak ta a ni.

Amâ chanchin a ziahna, phêk 516 lâia chhah, amah a boral hnua an rawn tih chhuah tâk, ‘BAWIH ṬHAHNEM LO’ (Kum 17+ Sulhnu) tih kha ka kutah a rawn dah ve thung a, “Ka pian chamah tih chhuah hman ka duh a nia,” tiin mi a tur nghal a. Sìam ṭhat ngâi lâite sìam ṭhatsakin, proof reading ka tihsak ve thung a; amaherawhchu, ka khawih zawhsak hnua a kuta ka pek lêt leh hnu-ah khán min rawn phone a, “Ka tur hmanhmawh ve bawk che a, pawisa ka nei leh si lo, press-ah ka la dah thei lo; publisher ka zawn a ngâi,” a rawn ti leh a. A thih hnu-ah ‘Revd Chuauṭhuama Memorial Committee’-in an rawn tih chhuahsak ta hlauh mai a, ka lo lăwm ve tak meuh a ni.

Khatiang khán Pu Chuaua nen khán kan inpawh ṭha êm êm a, amâ chanchin a ziahna, a bu-a tih chhuah tur ka en diksaknaa a ziah dan ka tih danglamsakah te khán, “Pawm theih loh tlêm ka nei a nia,” a rawn ti a, kei lahin, “Hebrai chu ni se ka râwn ang che; Mizo ṭawngah chuan ka thu awih ringawt rawh,” ka lo ti a. Khatiang khán Pu Chuaua nen khán kan innêlin, Mizo ṭawng chungchângah phei chuan kan thu a rual dun angreng hle ṭhin.

Ani kha chu kohhran huang chhunga rawng bâwltu ropui a ni a, pulpit tlâng aṭanga àupui tlâk ṭawngkam hmang duh chi a ni ve a. Adverb of frequency atâna kan hman ṭhin ‘zuai’ tih ṭawngkam te hi ‘kâwl phe’ sawina ang chi ni lovah, mihring thil tih sawina ang chi-a, “A rawn inlan zuai a, a kal leh nghal daih,” ti tein leh, “Kan inhmu zuai...” tih ang chi-a hman te hi duh ve lo bur mai kha a ni a; nimahsela, Pu Chuaua’n a hman ve duh loh avang maiin ‘zuai’ tih hi ṭawngkam dik lo anga sawi chíam tur a ni lo ang a, pulpit aṭanga leklam atân kan iai a nih pawhin tuallai ṭawngah mi’n an lo hmang a nih chuan a dik lohna a awm kher lo ang.

Mizo ṭawngah hian ‘a dik’ leh ‘dik lo’ hi kan sawi dâwn a nih chuan tu emaw-ina a hman ve duh loh thuhla mai mai hi ṭan fung atân hman chi a ni lĕm lo a; thu mal emaw, phrase emaw kha grammar aṭangin uluk takin kan analyse ṭhin zâwk tur a ni a. Chuta ṭang chuan grammatical fact târ langin, a dik loh dan emaw, a dik dan emaw kha technically-in kan sawi fiah ṭhin zâwk tur a ni.

Kha thu rawn ziaktu khân ‘fel fai’ tih hi verb phrase tih hre lovin, ‘felfai’ tiin a rawn ziah zawm a. Ṭawngkam dik lo anga puh siin, a dik lohna chhan leh a dik loh dan technically-in a sawi fiah chuang hlei lo a. A sawi berah heti hian–“Fel bawk, fai bawk lam thil rĕng rĕng a lo ni ngăi lo,” a rawn ti măwl tawrh ringawt a. Hetiang hian thu mal emaw, phrase emaw hi mawlmang taka parse/anlyse chi a ni ngăi lo ang.

A tih dan ang hian kan thu mal leh phrase-te hi kan chawk let dâwn a nih chuan, ‘fel hmul’ tih phrase te pawh ṭawng tual lêngah chuan kan chelek fo a, “Kan fel hmul e,” te kan ti ṭhin a, hetia kan tih hian ‘kan fel a, kan hmul bawk’ kan tihna a ni rĕng rĕng bik lo ang. “Ani hi chu a fingvar riau asin,” tia kan sawia ‘fingvâr’ tih te pawh hi ‘a fing a, a vâr bawk’ kan tihna a ni kher lo bawk ang; chuvangin, hetiang zâwnga kan thu mal emaw, kan phrase emaw-te hi awmze nei lova kan chawh leh mai mai te chuan Mizo ṭawnga thu mal leh phrase-te hi thu mal dik lo leh phrase dik lovah kan puh zo mai ang asin!

A ṭan hmun sawh ngheh nân heti hian a rawn ti a: “‘I in chhûng chu a va fel thlarh thlarh êm,’ kan tih chuan ‘a fai’ tih a keng tel sa, ‘felfai’ tih duah a ngai lo,” a ti a. He a ṭawngkam hi han bih chiang ila, ‘fel fai’ tih hi a dik lohna sawi lang si lovin, “Fel fai tih duah a ngai lo,” tiin amâ duh dan chinah mi dang khap beh a rawn tum ringawt mai a nih hi. Mi’n thu uar nâna phrase an hman duh phawt ahnu chuan ani lo khap beh ngawt tur a ni dâwn em ni? Verb leh adverb atân pawh ‘thun lût’ te kan ti a, “Thun hian ‘lût’ a keng tel tawh, ‘thun lût’ tih duah a ngai lo,” tiin kan duh dan china ṭawng turin mi dang khap beh kan han tum ve poh mai dâwn em ni ang!

A thu hrimah, ‘fel’ tih hian ‘fai’ tih hi keng tel sa anga a han sawi ringawt mai hian kum tira kan kohhran ‘Library & Archive Committee’ kan hnatlàn kha min hriat chhuahtir a. Lehkhabu hlui pŭi pŭi kha fel takin a hmun turah tak a inrem fel thlap vek a, bungraw dang pawh a hmun turah a inhûng fel thlap vek; amaherawhchu, a kuma kum teh meuh enkawl loha a ngăi ngăia lo awm tawh a nih avangin lehkhabu leh bungraw dang reng rĕng rĕng kha bàlin a bawh paw thûr vek a, hmui leh hnâr tuam chungin kan ti fai a ni. A inrem danah kha chuan engkim mai kha a ‘fel’ thlap vek a; mahse, a ‘fai’ si lo a nih chu! Kha thu ziaktu-ina ‘fel’ hian ‘fai’ a keng tel sa tawh anga a rawn sawi hmiah ringawt mai kha chu a dik hlel deuh em ni aw ka ti a; khatia kan han tih fai vek hnu-ah khán a ‘fel fai’ ta chauh zâwk a ni.

Chuvangin, ‘fel’ chauh emaw, ‘fai’ chauh emaw âia miin a awmze kimchang zâwka sawi nân ‘fel fai’ tih hi an lo hmang a nih chuan Mizo ṭawng dik lo anga lo puhsak chíam chi niin a lang lo a; Mizo ṭawnga kan thu mal leh phrase-te hi tu emawin a hman ve duh loh avang maia ‘dik lo’ anga sawi chíam chi a ni lo bawk ang. Zahmawh lam rawng kâi phrase pawh kan ngah mai a, chûng chu Pastor leh kohhran Upa-te chuan an chelek duh ve kher lo maithei; chu avang chuan kan phrase-te hi Mizo ṭawng dik lo anga puh ngawt tur a ni lo ang.

‘Fel’ tih ringawt leh ‘fai’ tih ringawt âia awmze kimchang deuh zâwka, uarna ṭawngkam atân ‘fel fai’ tih hi miin an lo chelek duh a nih chuan Mizo ṭawngah a dik lohna a awm lĕm lo a, a hmanna tur dika hmang duh tân hman timna chhan tur a awm lo ang.

- PC Thang Zikpuia