KRISTIANNA LEH KAN RAM POLITICS

Zoramah hian politics leh sakhuana (Kristianna) hi thil kal kawp thei lo, inper san daih anga ngaihna hi a tam khawp mai. Pulpit tlâng aṭanga politics sawi leh zahmawh sawi chu thil thiang lo ang riakah kan ngai a. Politics hi Kohhran (sakhuana) huangah a leng lova, chutiang bawkin politics huangah kan kristianna pawh hi a leng lo-ah kan ngai a ni berin a lang.

ENG VANGIN NGE KRISTIANNA LEH POLITICS KAN KALKAWP TÍR ANG?

Politician pakhat chuan, "Kaisara thilte chu Kaisara hnenah pe ula, Pathian thilte Pathian hnenah pe ta che u; (Marka 12:17) tih a ni lawm ni? Politics chu khawvel thil a ni a, Khawvel taka khelh a thiang a ni" a ti a. Hetianga politics leh kristianna kalkawp tir lova kan dah hrang dâwn anih chuan tute'n nge politics hi khel se kan tih? Hindu-hoin em ni? Heta 'politics chu khawvel thil a nia, Khawvel taka khelh a thiang a ni' tih hian a sawitu chu mi hlemhle tak, a ram ṭhatna tur ni lova ama tâna hlawkna tur anga ram hruai tum a nih zia a tilang Chiang hle awm e. Alfred Tennyson chuan, "Sakhuana tel loin mi lehkha thiam tir teh, ramhuai tènau I siam a ni ringawt ang" a tih ang deuhin politics-a sakhuana (Kristianna) a tel loh Chuan sualna a pung anga, buaina a punlun anga, rei a kal thei lo vang. Sakhuana (Kristianna) chuan rilru leh taksa lamah thil ṭha lam ngaihtuah a, ti turin min zirtir a. Politics ina min pek ve theih loh 'moral institution' min pe bîk a ni.

Charles Finney, evangelist ropui tak chuan kum 1800 vel khan kohhran hi politics-ah thil dik tak ti turin kut a thawh tur a ni tiin a sawi a. Politics chu rawngbawlna pêng pakhat anga ngaih tur a nih thu leh, Pathian hnena ramin malsawmna leh ânchhia a dawnna tur pawh hi kohhran te'n ram rorelnaah an inrawlh dan dik leh dik loah a inghat tih a sawi. Kohhran siam ṭhatna kawnga thawhhlawk leh lâr tak John Calvin-a zirtirnaah pawh kohhrana rawngbawl hna leh ram kaihhruai hna hi kal hrang tur ni lovin, inrem tlâng taka kal kawp tur a nih zia leh kohhran chuan a ṭul angin sorkar khalh ngîl turin thurâwn a pe ṭhin tur a ni a tihte kan hre ṭheuh âwm e. Chutiang ang chiah chuan Synod inkhawmpui 2022 chuan corruption leh ram hruaitute khalh ngîl tura chak zâwka hmalak rawtna an siam tawh a. Tin, Mizoramah inthlanna (election) thianghlim leh muanawm taka kan neih theih nan kohhran leh pawl hrang hrangina an din Mizoram People Forum (MPF) te pawh a ṭhat zia kan hre vek âwm e.

Kum 1847-a Mizo Union Party hruaitu inthlanah khân, hruaitu nih inchuhna a lo awm a, chu buaina chu Rev. Chhuahkhama khân huaisen takin a ṭhelh a ni. Mizo Union Party assistant secretary hmasa ber Pu Lalbuaia chuan, "Kohhran hruaitute avângin Mizo Union hruaitute chuan rorel kaihhruai dânah leh vote lâk dânah an hlawkpui hle" tiin a lo sawi tawh a. Hêngte hi Kristianna avânga lo awm thei a ni a, Kristianna chuan nunna lallukhum kan Chan theihna Kawng ringawt min kawhhmuh lova, lei a kan awm dan turte, kan tih ve turte thlengin min hrilh a ni. Ephesi 2:10-ah chuan tirhkoh Paula chuan, "Thil ṭha ti atan Krista Isuaah chuan siama awmin, ama kutchhuak kan ni si a; chu thil ṭha tih chu kan awmna turin Pathianin a buatsaih lâwk a ni" tiin a lo ziak a. Kohhran hian a theih chin chinah sorkar hi a puiin, ram ṭhatna tur a nih chuan a khalh ngil tur a ni rêng a ni. Ram rorelna hi Pathian ta a nih avângin Kristiante hian kan râl thlîr ngawt tur a ni lova. Rorelna fel leh ṭha a awm theih nana Sorkar kaihhruai leh khalh ngîl kawngah pawh mawhphurhna lian tak kan nei a ni.

"Ringtu tawh phawt chu khawtlâng leh ram politics-ah an inpumpêk ngei ngei vek tur a ni kan tihna erawh a ni hauh lo. Ringtu tawh phawt chu pastor emaw kohhran upa emaw an ni vek kher loh ang bawk hian, ringtu zawng zawng chu politician an ni vek tur kan tihna a ni lo. Amaherawhchu, Pathian min dahna ramah hian awm a, a ram ṭhatna tûr policy ṭha neih theihna nân mahni tlin ang tâwka ke kan pên chhuah ve hi ringtute rawngbawlna kawng khat a ni tih kan hriatthiam a pawimawh hle. Politics a nih avânga hmuh sual tlatna leh Pathian mi lo deuhte chauh tih tûra kan ngaihna dik lo tak erawh chu kan phùm bo a ngai ta hle mai."(David Vunga)

Politics hi a dik lo lova, a chhûnga chêng ten kan hman dik loh avangin a lang dik lo ṭhin mai zawk a lo ni. Tin, kan kristianna nen a inmil lo a ni lova, kan politics huang chhunga kan thiltih duh tam tak hi kan sakhua dân nen a inrem lo mai zawk a lo ni. Sakhuana chu dam chhung leh thih hnu piahlam thlenga kan rin theih tur ani a, politics erawh dam chhung chauh daih a ni thung. John sedrome-a chuan, "Politics hi a bawlhlawh êm mai a, ringtute tel vena tlak a ni lo tih kan pawm dawn a nih chuan, 'phâr natna hi a tenawm a, kai ve a hlauhawm êm mai a, Kristian doctor-te tân chuan enkawl ve chi a ni lo', kan tihna a ni" alo ti a. Politics chu ram kal siamna, ram inrelbawlna leh hmasawnna hmanrua ber anih avangin Kristianna nen kan kalkawp tír ngei a ngai a ni.

POLITICS LEH KRISTIANNA KALKAWP TIR TURIN ENG NGE NGAI?

Politics leh kristianna kalkawp tir tur chuan dikna kan tih mai 'Justice' neih a ngai a ni. Grik philosopher ropui Socrates (470-399 BC)-a ngaih danah chuan, "thil a nih dan tur ang taka a nih a, chutianga a kal bawk chuan justice a awm tihna a ni" tiin a sawi. "Mihring hi ṭhatna tel lo chuan engmah a ni lova, thianghlimna zawng zawng pawh hi thil ṭha duhna avânga lo awm a ni a, miin hei hi a hriat loh chuan a lo sual ṭhin a ni" tiin a zirtir ṭhin. A hun tâwp lamah phei chuan miten Athens ṭhalai ngaihtuahna suala hruai a, an pathiante a ni lo lova ngaihtuahtirtu niin an puh a, roreltute chuan thiam loh chantirin, túr ina mahni inti hlum tura a chung thu rêl a ni a. Tân ina a awm laiin a ṭhian te'n tlan bo turin an hrilh a, mahse a ni chuan a duh lo. A thih dâwn ṭepa a thu sawi hnuhnung ber pawh a zirtir Crito hnehnah, "Crito, Asclepius-a arpa man kha ka ba ania, ba pêk theihnghilh loh tur" a ti a ni âwm e. Chutiang khawpa dikna duh mi, a thiamna rengah pawh roreltute thiam loh an Chan tirnaah pawh vui lovin, a chunga hremna an lekkawh ang ang pawh pawm duh mi a ni.

Kei ni chu thil a nih loh dan tur ang hlirin kan ti emaw tih mai tur a ni a. Hun tiam hmain hna Kan thawk zo thei lova, pawisa ruahman lâwk (estimate sanction) leh kan thawh dânte hi a inmil ṭhin ta lo lutuk a, 'side' ti a sawi mawi a, chutiang neih theihna tur a nih phawt chuan a ṭhat leh ṭhat loh lam aia a hlâwk theih dân tur ngaihtuah rêng rêng a phusa, hnathawhnaah (Construction work) hmanraw chhe deuh pawh hman pawi ti lote kan lo ni mai em? hna lâk lahin a khât tàwka sawisep awm mai te, LDC paw'n cheng vaibelchhe 1 Chuang a tih chingpen ngamna leh theihna; hlen theih loh thu tam tak sawi a, mipuite veh thlêma bum kualte hi a hnam ang zâwng pawhin mizo zia a ni lo, kan pi leh pûte khan rawn hmu ve se engtin ngai ve tak ang maw? kohhran sum chu vawng dik em em, páwl sum vawn erawh khawih danglam duh ṭalh tâwkte hi kan ni em? Kâr tin bawlhlawh paih motor kal reng si, kàwr leh lui dunga lo paih mai duh tâwk te pawh kan awm ṭhin, Mipuite pawn kan zir ve a ngai a ni. Hêng lo pawh a dang tam tak sawi tur a awm ang, sawi vek sên a ni lo. Hetiang angte hian kan ram kristianna leh politics chu inbakkaih si lo, inthlawp ṭha chuang si lo a nih zia a ti langa, a zahthlak ang reng zawk hial a ni!

A chunga kan sawi 'thil a nih dân tur ang taka a nihna (Justice) chu awm se hêng buaina leh hlemhlêtna zawng zawng hi a awm miah lovang. Justice hi Kristian ni ve lo te pawn an nei thei a, an nei rêng bawk a. Kristiante tan phei chuan kan neih ngêi ngêi zâwk tur, kan Kristianna nena inmil tak a ni a, a neitu tur zawk tak hian politics huangah hian kan lantir thei meuh lo em ni? Kan hnathawh khawsak phung hrim hrima thil a nih dân tur ang taka a nih ve hunah kan ram hi a duhawm ang a, a ṭhang duang anga, hmâ kan sâwn dâwr dâwr ngêi ang.

TLÂNG KAWMNA

Politics leh kristianna dah hrang lova kal kawp tir zel a ṭha kan tih avanga kohhrana rawngbawltute political party-a nihna va chelh a, politics-a va inhmang chiam rawh se kan tihna a ni lova. Chutih rual erawh chuan ram hruaitu atan kohhran bèl khâtin ram hruai rawh se tihna lam a ni lo bawk. John calvin-a'n, "Sawrkar chuan a tih tur ti se la, Kohhran chuan a tih tur chu ti mai rawh se" a lo tih ang khan anmahni zâwnah an tih tur ve ve ti se la. Pastor Chhawna hnêna inlarnaah chuan, "Ti kha chuan chhim finna leh hmar finna a inkal pawh tawh ang" ti a alo sawi tawh angin, Kristianna leh kan ram Politics pawh a hranga kal tawh lovin alo inkal pawh tawh zawk ang. Ram hruaitu atan pawh Kohhran mi ngêi, kohhrana tel tam, mi dik, ringtu ṭha tak ni ngei thung rawh se.

––––––––––––––––

Lehkhabu râwnte:

Lalengliana, R. Ram thianghlim- Zoram kanan. 1997.

Zongte, Lalhmingchhuanga. Savun kawrfual. 2017

Vunga, David . Kristiante leh politics.2022

Vanlalrochana, F. Zofate u, finna zawng ula. 2022

Dârchhawna. Khawvel history & Cultures. 2002

Khiangte Vanlalrova, Rev. .Kristiante Mawhphurhna. 2023

- Zonunkima
4th semester, Government Aizawl West College