Written by
- David M. Thangliana

MIPUI DUH DAN

April 25, 1946-a Pu R. Vanlawma hmalakna avanga Mizoram-a political party hmasa ber dín a nih aṭang khan mipui duh dànin Mizoram hi kaihhruai tum ṭan a ni a. He mipui duh dàn a hmalakna lian hmasa ber chu Mizoram khaw hrang hrang awptu lalte an lalṭhutthleng aṭanga paih thlak a, mipuite'n an thlan chhuah, an aiawhtu turte an tana rorel tura dah, democracy kan tih Mizoram awm tir ve a ni. India-in British laka mahni inrêlbàwl tura a índàn hma, kum khat chuang zet chhung political party Mizoramah hian kan lo nei ve reng mai a, tuna ram engemawzat ai hian politics-ah kan mit a keu hma tih hemi aṭang hian a hriat theih awm e.

Mi tam zawkin kan hriat loh chu kum 1920 bawr chho vel aṭang daih tawh khan lal duh lohna hi a lo inmun chho tawh a. Hetih hun lai vel hian British hnuaiah kan Mizo lalte kha kûn mahse British ho khan mipui chungah ro an la rel tir reng a. Mi narante'n lalte hnena chhiah leh thildang an la chawi reng avang leh British hovin lalte kha an la zah thiam em avangin lalte thuhnuaia kùn kha mi narante tân khan a ipik thlak hle a, lalte duh lohna kha mipui thinlungah a lian em em a ni. Mizo lalte thil tih dan duh lo a sawisel hmasa berte chu Kulikawn pa mi pasarih an ni a, chungte chu Pute Telela Pachuau, Ṭhuama, Liansiama, V.Z. Biaka, Chawnghnuaia, Thanzuala leh V. Ch. Saikunga te an ni a, an ni hian an lungawilohnate chu khatih hun laia Lushai Hills Superintendent N.E. Parry, ICS hnenah an thlen nghe nghe a ni.

India chu British rorelna hnuai aṭanga a inlakhran hnuah Mizoram hi zâwi záwiin mipui rorelna hnuaiah lo awm chhovin tunah phei chuan State hial kan lo ni ta a, politics leh sakhua avanga kum 100 emaw lek chhunga hma kan sawnna hi a sang hle a ni. Hma kan sawn e kan tih lai erawh hi chuan kan hmasawn dan hi duhthusàm lohna lai tam tak a awm a, hei hi a chhan ni ber a lang pakhat chu kan ram hruaitute kha an ni.

Mipui rorelna hnuaiah kan awm kan tih hian kan aiawhtu tur mipuiin kan thlang a ni mai a; kan aiawhtu turte hi mipui min kaihruaitu tur an ni, mipuiin kan kaihruai tawh tur a ni lo. Helai tak hi kan hrethiam lo a, mipuiin min kaihruai tura kan thlante chu kaihhruai phét kan la tum a, kan aiawh tura kan thlan, min kaihruaitu turte lah chuan mipui kàihhrùai tur emaw an la nih an ti tlat a, hei hian nasa takin kan ṭhàn min ti kin a, hma kan sawn dan hian duhthu a sam ta lo a ni.

Nikum kum tawp khán hneh takin kalphung thar min tiamtu Zoram People's Movement party chu sawrkar turin mipuiin kan thlang a. Mahse kalphung thar turah hian kalphung hlui engemawzat hi a la inzep tel dawn niin a lang. Contract leh supply hna lama in duhsak tihte erawh hi chu hriatthiam chin kan neih te pawh a ngai awm e - mipui nawlpui min nghawng lem loh avangin. Mipui zawng zawng min nghawng thei chu policy hi a ni a, sawrkar fawng vuantu political party policy hian kawng hrang hrangin min nghawng a, a ṭhenin a ṭha lama min nghawng laiin a ṭhen chuan a chhe zawngin min nghawng a ni.

Mizo journalist zinga a ṭha pawl tia sawi loh theih loh, journalist senior Pu H.C. Vanlalruata chuan Vanglaini chanchinbua a column-ah ti hian a ziak a - "Mizoram lo hruai tawhtu, hruai mektu leh hruai la tum mekte zingah hian hruaitu nih tling hi kan la nei tlem khawp mai a. Ram an hruai danah pawm dan a inang lovin kan lungrual vek lo mai thei e, pahnih/khat erawh chu mipui zuitu mai ni lova hruaitu nih tling pawm theih chu kan nei ve tawha ngaih theih a ni thung." Heta ka han lak chhuah duh chu "mipui zuitu mai ni lova hruaitu nih tling" tih lai tak hi a ni.

"Mob rule" tih hi sawifiah ngai lo in kan hre tlang vekin a rinawm a. Dàn leh hrái páwisa lo a mipui nawlpui chêt buan buanna lo thleng ṭhin hi a pàwr pàwr, a ṭawng ring ring leh a phusa peih peih te avang a ni a. Hengte hian mipui chawhphur leh an rilru hneh dân an hre riau a, zuitu an ngah thei hle a ni. Hetiang deuh hian sawrkarin policy a sìam turah pawh hian mipui aiawh intite'n mipui an chawh phur thiam avang leh mipui rilru an hneh thiam avangin sawrkar hian a tum ram a thleng lo fo a ni. Hei tak hi kan ram hruaitute, kan politician-te hian an do zo lo a, ram tan leh mipui tana ṭha tur ngei ngei pawh an tih ngam loh phah a, hruaitu tur khân a hruai turte a zui ta duan duan ṭhin a ni.

Kan Chief Minister zahawm tak, Pu Lalduhoma hian lalṭhutthleng a chan phat aṭang khan, "Tlâk pawh ngamin ro kan rel ang," a ti a. Mahse hun reilote chhungin tlâk ngama rorèl ZPM sawrkarin a tùm hi eirukna lamah chauh em ni aw tih turin thil hi a kal chho mék a, kalphung thar hian engkim huam se a duhawm khawp mai.

Ka rilrua lian tak pakhat chu Mizorama rel lo lut chungchang hi a ni a. Mizoram chhim tawp thlenga rel kawng phah tur chungchangah hian Pu Duha hian, "Mipui duh danin kan kal ang," a ti leh ta mauh mai a. Rel kawng Central sawrkarin min rawn siam sak tur hi mipui duh dan ringawta kalpui chi niin a lang lo. Rel kawng hian USA te leh Europe ramte khu ram hausa leh ram changkangah a siam a. Rel kawng neih tam hi awlsamna thlentu a nih avangin India pawh hian kum 2023 thlenga chhinchhiah danin rel kawng hi km 1,04,647 a nei a, khawvela rel kawng neih thui lamah palina a ni a, Mizoramah Bairabi-a a rawn lut ve dêt dêt chauh pawh khuan buhfai lakluhna kawngah rinngawt pawh awlsamna nasa tak min siam tawh a ni.

Changkanna leh hmasawnna thlen tir tur hían harsatna tam tak paltlang a ngai a. Hmasawnna hian thil ṭha leh ṭha lo pawh a keng tel zel a. A ṭha lai leh ṭha lo laite hi uluk taka bùk ngai an ni a. Hemi bùk tur hian mipui ni lovin mithiam kan mamawh a, Mizorama rel kawng lo lut tur chungchang ngaihtuahtu atana NGO kan neih zawng zawng telh ve ringawt hi thil ṭha ber a ni kher lo ang. A chhan pawh heti anga a nawlpui ang deuh a thil pawimawh leh kan nunphung ti danglam dâwrh thei ngaihtuah hi mob rule kan tih ang deuh kha a ni thei a. NGO-te hi ka sawisel ni lo in NGO-ah hian mithiam leh lehkha zir sang tak tak an awm rualin zirna in sáng rap lem lo, thiamna bik nei lem lo, amah Pu H.C. Vanlalruata tih anga "thliarkar rilru" pu engemawzat an awm ve thei a. Heng ho hi a aw ring ring leh a pâwr pâwr an ni duh viau lehnghal a, an ni ang hi an lo awm hlauh a, an aw hi "mipui duh dan" a nih hlauh chuan thil pawi tak, inchhir áwm tak a thleng thei dawn a ni.

Rel kawng chungchang bikah hi chuan kan sawrkar hian mipui duh dan hi pawngpaw pàwm mai lo se a duhawm khawp mai. Mipui duh dan hi Sairang chin relkawng kal tir a ni emaw, chhimtawp, Lawngtlai District thleng kal tir emaw pawh nise, mipui thutlûkna hi kawng hrang hranga mithiam bikte ennawn tir a, mithiamte zir chhuah aṭanga thutlûkna siam hi Mizoram hian kan ṭhat pui zawk a rinawm.

ZPM sawrkar hi mipui hruai ni lo in, mipui hruaitu ni thei ngei se. A sawrkàr hma aṭang tawh a "research base" a thil ti a ni bawk a, hemi policy hi hmang zel se la, research in a zir chhuah na na na chu thil rintlâk a nih ṭhin avangin mipui hi kawng dikah min hruai ngei ang. Mipui hruài ni lo in, tlâk pawh ngamin kawng engkimah mipui hruaitu ZPM sawrkar hi ni ngei rawh se.

- David M. Thangliana