ENGATI NGE TUI A LEN TAK VAK?

June 12, 2017 zana ruah nasa taka sur chuan Zoram dung leh vangah chhiatna chi hrang hrang a thlen a, kan la hriat ngai reng reng loh tlang ram lui lianin in leh lo a tichhe ta hial a. A hre hla thei deuhin kum 50 chhungin hetiang a la awm ngai lo an ti a. Kum 50 chhung mai pawh ni loin Mizoram history-ah hetiang tak hi a awm tawh ka ring lo hial.

Tui lian bakah hian hun eng emaw lai aṭang tawh khan lei min chi hrang hrang hi a thleng deuh reng tawh a, tun hmaa hmun nghet ṭha tak nia lang ṭhinte kha a lo nghet lo thar ta riau zel mai a ni.

Kum 1992 vel aṭang khan environment kaihhnawih thil chi hrang hrang hi ka lo thai ve ṭhin a, thing hlut zia leh humhalh a ṭul thute pawh kan lo sawi ve fo tawh ṭhin. Mi ṭhenkhat chuan nuihzat ti tihin, “Thing hlutzia i sawi ngun bawk a, ka huana thing kung khu nuai 30-in lei ta che,” tia min elsentute pawh ka lo tawng ve tawh. Tuna chhiatna nasa tak lo thleng thei ang chi hi a ni ven tuma kan lo sawi ve ṭhin chu. Thing leh mau, ramngaw hlutzia hi i’n sawi nawn leh teh ang aw.

Ramngaw a chereu avanga chawp leh chilha kan tawrh nghal tur chu tui lian, khaw kheng, lei min leh thli na tak a ni tih hi ka’n sawi nawn leh teh ang. Ramngaw hian tuihna ṭha tak min pe a ni. Kan tuikhur te, kan lui tui te, hna kang chat ngai lo tura kan ngaih te kha a lo ro zo ta a. “Hmanah chuan hetah hian tui hna ṭha tak a awm ṭhin asin,” tiin kan thawnthu sawi mai mai tawh a nih hi. Ramngaw a tlem tak vang a ni ber. Ruah a lo sur hian ruah tui tam tak chu ramngaw chuan a lo hip a, a hun teah tuihnaah a chantir leh ṭhin. Mi thiamte chuan ruah a lo sur hian ngaw ṭhatna hmunah chuan ruahtui tla zawng zawng zaa 70 chu ngawin a hip a, zaa 30 chauh a luang ral nghal a. Ngaw awm lohnaah chuan zaa 30 chauh leiin a hip a, zaa 70 chu a luang ral thung a ni, an ti a. Ngaw hmun ṭhatnaah chuan ruah sur nasa tak pawh ni se, ngaw hmunin a lo hip hmasak avangin tui lian nghal mai tur kha a veng a; chuvangin lui kuang te pawh han cham pung pung tho mahse chhiatna nasa tak thleng khawpin a lian ngai lo. Ngaw kan neih chhiat lutuk tawh avangin ruah sur tam deuh hi kan zo ta lo a ni ber e. Ngaw hmunin tui a lo hip ṭhat chuan khawkhen lai pawhin tuihna ṭha tak, kang lo, a hun teah a chhuah a, min chawm ṭhin a ni. Ram hnufual zawk Third World Countries an tih zinga a chanve dawn laiin hetianga ramngawin tui a chhek khawl sa hi an ring a ni.

Tuihna ṭha tak min pek te, tui lian tur min ven sak te bakah boruak bawlhhlawh hip ral a, boruak thianghlim min siam sak mai pawh hi a hlutna awm chhun ni ta se, a man chhût tham fe a tling a, a sang viau a ni. Mi pakhatin ni tin boruak thianghlim kg 15 vel a mamawh a. Thing hmun hectare khat bial (football filed tiat vel)-a awm hian kum khat chhungin boruak bawlhhlawh- Carbon Dioxide Kg 3700 hip ralin boruak thianghlim- Oxygen Kg 2000 a siam chuak thei a ni an ti. Hemi a nih avang hian thingin a hual vel hmun chu a hrisel ngei ngei ṭhin a ni. Hectare khat biala mi mai pawhin mi pakhat thla 5 vel tla tur boruak ṭha, kan mamawh ngawih ngawih (Oxygen) min siamsak thei a nih chu.

Ramngaw hian thlipui lakah mi a veng ṭha em em bawk. Thing awm lohna chu thli a na bik em em a, thing awmna aiin zaa 40 vel deuh thawin a na a ni an ti. Thliin buh leh bal, in leh lo a tihchhiat nasat theih dan chhut chuan thing hmun hung ṭha tak hi khawiah pawh hian siam zel mai chi a ni ngawt mai. Kan in bul hnaia kan thing neih chhun chhunte chu thli thawhah a tlu kar anga chhiatna thlen ang tih hlauin kan kit hlauh ta ṭhin a. Kan in tichhe tur khawpa thli na lo dawng hmasain min venghim zawk a, a tawrh zawh loh a thlenah a zar te, a kung te a tliak ta zawk ṭhin a ni. Ram changkang zawkah chuan thing hmun hmangin thli dal (wind breaking wall) an siam zawk ṭhin asin!

Lei min nasa ta em em mai pawh hi chhut tham a tling. Kum 2007-a lei a min nasat viau ṭum khan theih ang angin kan lo umzui ve a, chuta kan thil hmuhchhuah pakhat chu tun thleng hian a la dik reng. In chim, in chhia kan tih tam berte khan tui dawn mumal an nei lo a, tuichhe paihna ṭha an siam lo deuh vek bawk. Hei hi tunah pawh a la dik reng. Sawrkar leh mi tin harhna tur a ni. Khaw chhung ni lo, khaw kar kawng leh ram palaileng min a tam tho si i ti maw? Thli leh ruahin kan leilung a len bo nasat lutuk loh nan ramngaw hian a veng ṭha em em tia kan lo sawi ṭhin kha kan sawi nawn leh teh ang. A zir mite’n an zir danah chuan ngaw aṭanga metre 10-a hlaah hian thli leh ruahin lei Kg 1,460 a len bova, Metre 30-a hlaah chuan Kg 2,100 a len bo thung a, Metre 600-a hlaah chuan kg 3,840 zet a len bo thung a ni, an ti. Thing hmun (ngaw) hnai apiangah lei a ṭha rei a, leimin a tlem a, ngaw a hlat poh leh lei a ral chak a, leimin a tam tihna a nih chu.

Hawh teh u, i harh teh ang u. Khuarel chhiatna tia kan puh leh ngawt ṭhin hi keimahni kawng sah a lo ni fo a, inven theih a ni asin! Thuneitute leh mipui i harh ang u, chuti lo zawng mangangin kan chiau vawng vawng zel dah ang e. Zoram, harh rawh.

- C. Lalduhawma