Written by
RTC. Lalduhawmi

ZO SAKHUA A ZO MEUH EM?

Kan Zoramah hun eng emaw chen aṭang khan inti-Mizo a, Zo hnam zia chawisan tum intiin, Isua pawh hi Mizo Pathian ni lovin Sapho Pathian nia sawia Isua hnuchhawnin, Pi Pute biak nia an hriat, ‘Sa’ chu bia nia insawi, Zo sakhua betute an lo chhuak a. Tun hmaa Nunna lalchhungkua inti ṭhinte zinga hruaitu ṭhenkhat kha he Zo sakhua-ah pawh hian a bultumtu leh hruaitute an la ni tho a ni.

Zo sakhaw thurin leh Hindu thurin a inang hle: Zo sakhua hian Pi pute sakhua an biak mek lai nia an sawi chu hetiang hian an sawi fiah a, “Zofate chu an hnena Khua pathian a inpuan khân Khawzing pathian chu an be nghal a. Khawzing pathian chuan amaha mi nunna thlarau chu chatuana nunna a ni. Amaha mi a nih avangin chatuana tihchhiat leh tihdanglam theih a ni lo va, chhuhsak theih a ni hek lo. Amah Khua hnena mi nunna thlarau a nih avangin nunna thlarau petu Khawzing pathian nen chuan mihring chu pumkhat, ṭhen hran theih loh an ni. An mihrinna taksa chu khawvela a lén reng lai pawhin chatuana mi nung an nihnaah chuan van chung khuaah Pathianna-in an ding reng a ni,” tiin. (Nunna Lalhnam Rawlthar leh Tleirawl Zirlaibu, 2016, pp. 89-90)

He Zo sakhua intite thurin hi ngaihtuah chian chuan Hindu rin dan nen a inzûl hle. Upanishads-ah chuan yoga step tawp ber Samadhi chu chhandamna zawngtuin a thlen veleh pathian Brahman nen chuan pumkhat, ṭhenhran theih tawh loh, niin, “Pathian ka lo ni reng alawm” (aham Brahma asmi) tih theih tawhna hmun thleng an ni, tih a ni ve chiah. Hindu Rajayogi B.K. Jagdish Chander pawhin, mihring thlarau chu lei piah lam chatuan Pathian chenna, hmun chungnung berah thianghlim famkima awm angin a sawi a; chuti ni mah se, chung lama awm reng erawh chu a ni chuang lo ni angin a sawi ve leh chiah bawk (Rajayogi B.K. Jagdish Chander, ‘Chung Khuanu (Van Pathian) hriatfiahna,’ p. 9 (Mizo))

Zo sakhaw thurin leh Hindu sakhaw thurin hi a lo inang hle! Hetiang hian kan Pi Pute khan an lo ngaihtuah réng em? Hetiang tak rilru pu hian Khua pathian kha an lo be réng em le? Pawn lam incheina, lan dan leh tih dan mai hi sakhua a ni lo va, chu aia thuk, rin dan (ideology) leh pathian thu pawm dan (theology) te hi ngaihtuah thlen a tul zawk a ni. Zo sakhaw bia intite ideology leh theology hi kan Pi Pute rin dan leh ‘Sa’ an biak dan nen chuan a inpersan thui hle tih a lang reng a, ngaihtuah ngun a ngai hle.

Hindu-ah Zo sakhua/lalhnam seng luh theih dan kawng : India rama pi pute sakhua promote-tute chu Hindu firfiak pawlte an nih thu Rev. Rodinmawia Ralte, Department of Religion, Academy of Integrated Christian Studies chuan a lehkhabu-ah hetiang hian a sawi-Sangh Parivar pawl hrang hrang hian tribal-hote hi ti-Hindu turin an bei nasa hle hlawm a. Mahse, tribal zinga hna thawk tura din bik chu Vanvasi Kalyan Ashram (VKA) hi an ni. VKA hian tribal zingah hna an thawk nasa hle a. Hindu sakhua vawntir mai bakah, chhawmdâwlna hna hrang hrang an thawk. Sikul leh damdawi in te an din a, (Zo sakhuaho pawh hian school-te an nei tawh) tribal-te tihhmasawn nan thil hrang hrang an ti ve mek a ni. An tih dan tlangpui chu, Tribal sakhua hi Hinduism peng pakhat a ni tih an zirtir a. Tribal-ten pi pu aṭanga sakhua an lo neih ve, an la kalpui zel chu Hinduism huang chhunga seng lutin, Hindu sakhaw thil an zep tel a, Hindu-a siam an tum a ni Rev.Rodinmawia chuan firfiak hotupa Sudarshan nen an inbiak dan heti hian a ziak a, “Tribalten thingte pathianah an bia a, Hindu i tihte pawhin chu thing tho chu an bia asin...tribal-ten ran te pathianah an bia a, lung te pathianah an bia a... Hindu-te pawhin chutiang tho chuan an ti. Chu vang chuan, tribal-te hi Hindu an ni sa reng, Hindu leh chuan ngai lo an ni,” tiin (Hindu firfiak leh Kristiante tuarna pp 195-196)

Hei lo pawh hi Heritage Explorer - Volume-VI*No,6* “The Ancestral Eternal Faith And Culture is our Heritage” October 2006-ah chuan he thu hi a inziak kuau bawk- “Mi tupawhin a pi leh pute sakhaw vuana, an hnam leh tihdan phung a zawm a nih chuan Hindu a ngaih an ni. (It has categorically stated that anybody who professes/practices his own forefathers religion, culture and tradition, fall under the category of Hindu) A awmziaah chuan keini tribal-te hian Hindu kan zawm duh a nih chuan kan Pi Pu tuikhur in tura kan let leh kha a tawk zo em em tihna a ni. Mandir-ah te mi dangin min hmuh hlau chung chunga va inthawi kher leh, puja nikhuaa rawng sen va intheh kher kha min la phut rih lo niin a lang.

Zo sakhua/lalhnam leh Hindu pawl te lungrualna kawng ṭhenkhat:

1. Pi Pute sakhua leh tih dan chawisan/tihlar (promote) kawngah - Lalhnam/ Zo sakhuaho in-tih Mizo chawp chiam chiam dan chu an awmna khaw tina mite hian kan hre vek ang chu. Ṭhalaite phei chuan face book leh whatsapp lama an ṭhalaiten ṭan an lak nasat dante leh, Isua chungchang mawihnai lo taka an rawn sawi ṭhinte pawh kha kan hmu tel
ṭhin bawk a nih kha! Whatsapp group pakhata Zo sakhua/ lalhnam ṭhalai hruaitu pakhat thu rawn post chu - “Khuanu leh Pathian chu thuhmun a ni, a thenin Mafel (hmingthlak) min ti a, a ṭhenin Puia min ti a, ṭhenkhatin Mawia min ti a, thuhmun vek ka ni,” a ti a. Hetiang kalhmang chiah hian Hindu pawl pakhat Shiva betute lehkhabu (booklet) Mizo tawnga an tihchhuahah chuan a inziak ve- “Ṭhenkhat chuan Chung Khuanu chu ‘Eng’ an ti a, a ṭhenin ‘Omkar’ ṭhenkhatin Shiv-Ling,
ṭhenkhat chuan Jehova, a ṭhenin Allah etc. an ti a,” (Chung Khuanu Van Pathian hriatfiahna p.12 by Rajayogi B.K. Jagdish Chander, Translate by Prajapita Brahma Kumaris, Aizawl, Mizoram) He Zo sakhawpa leh Hindu pawl Prajapita BK te thurin hi a in ang chiah a, sakhaw intluktlanna leh Universal god pawmna lam pawh a awn tel a ni. He Hindu pawl booklet Zo ṭawnga lettute hian pathian sawi nan Khuanu an hman zel avangin Zo sakhua/ lalhnamho emaw, an pawla lehkha zir sang ve deuhte nena he Hindu pawl booklet hi buatsaih a nih hmel hle, a chhan chu Pathian hi Khuanu, Khuapa, Khuavang tia lam hi pawl dang an awm hriat a ni si lo va.

Zo sakhua betupa vek chuan heti hian a ti leh bawk. “India ram chhunga mahni hnam sakhaw vuanho inthlunkhawmna pawl (Janajati faith) hi a awm a, chu chu kan hmelhriat ve ṭan chauh a la ni e,” a ti. Zo sakhua betu zinga puipa pakhat chuan Bhagavad Gita bua ‘Duhsakna Thuhma’ a ziahah a hming hnuaiah ‘President, Janajati Vikas Samiti, Mizoram’ tih a ziak kuau a, inhre tan tir chu an ang tawh lo hle mai, an lo in formed fel thlip thlep tawh danah hian. Tribalte zinga mahni hnam sakhua, pi pu sakhua promote tu pawlte kha RSS Vanvasi Kalyan Ashram (VKA) an nih thu Rev. Rodinmawia sawi kha kan la hre awm e.

2. Hindu lehkhabu thianghlim Bhagavad Gita chawisan kawngah - Mizo ṭawng thu leh hla huang tihzauh nan pawh a
ṭha ve reng reng e, tih lam pawh ni si lovin, Zo sakhua tuipuitu, lalhnam hotu ṭhenkhat chuan he Hindu lehkhabu thianghlim hi Zo ṭawnga letlingin, malsawmna leh duhsakna thumahruaite an ziak a. Gita thute chu ‘hnam damna tling thu hlua khat,’ tiin an fak hluam hluam a. An hotupa ber phei chuan ‘Chung Khuanu-Khuavang ram rel, hnam hnena pho lan a duhnate hailanna lehkhabu’ ti hialin a sawi a. He hindu lehkhabu thianghlima pathian rawn inpuang Krishna chu an pathian biak lai hming Khuavang an tih nen lam dan thuhmuna an lam avangin mi thuhmun ni-ah a ngaih theih a ni. Hei bakah hian “He lehkhabu (Gita)-a thute hi lei leh van innghahna, Chatuan Minung Thuchhuakte” ti hialin an thuhmaah chuan an ziak leh bawk a ni.

Heng an thuhma ziahte hian Hindu-te pathian an pawm dan chu a tilang chiang tawk hle a ni. October 23-25,2015 Thingsulthliah Community Hall-a inkhawmpui (kut) an neih tum pawh khan Uttar Pradesh (UP) lam mi vaipa leh Bhagavad Gita Mizo tawnga letlingtupa chu an mikhual pawimawh neihte an ni a, mipui hma-ah dintirin anmahni lawm nan kut te an beng a ni. Kristianna duh lova Hindu sakhaw rin dan thlan zawk hi a ‘Zo’ takmeuh em maw chu? He Mizo ṭawng Gita bu, Zo sakhua/lalhnam hotuten an tuipui hle hi Heritage Foundation, Guwahati publised niin, Heritage Explorer editor leh joint editor ten theihtawp an chhuahpui thu thuhmahruai-ah an ziak lang bawk. Kan hriat angin Heritage Explorer chu ‘Pi Pute sakhua leh tih dan vuantute Hindu-ah kan pawm,’ tih thu chhuahtute kha an ni. An thawhhona pawh a that hmel awm hle mai!

Mizote hi kan intih-Mizo bûng bûng lai hian Hindu firfiakte thang kamah hre lovin kan lo âwk palh hlauh thei a lo ni reng mai! Rev. Rodinmawia lehkhabu-ah leh Heritage Explorer-ahte chiang takin kan hmuh tawh kha. Yoga an ti, pi pute sakhua leh culture an ti, pi pute thil leh kan hnam zia pho lan nana infiamna kawng hrang hrang leh, tih dan kawng dang danga min promote tuma, insenso an hreh lo hle a nih phei chuan hnung lama mit nei ang kara Mizoram chu a awm a tul tihna a ni thei. Hindute pathian hnen thlenna kawng leh, pathian nena then hran theih loh pakhata chan theihna an thupui hlapui Yoga ber kan rama an tun din theih tawh ber chuan kan Krismas ruaite pawh min kilpuiin, kan Isua poster te pawh min tarpui lawp lawp hreh tawp nang maw le! He kan ram Kristiante runtu zinga hlauhawm ber tur chu Yoga leh Zo sakhua hi a la ni dawn khawp.

Pastor Chhawna inlarnaah chuan kan ramah hian pawl pahnih, Bible zuan kahlén pawl leh, a héla hél pawl an awm thu a sawi a. Dik ni nei lo kawnga kal an nih thu sawiin, a hél zawkte chuan Pi leh Pu tuikhur an in ta a, ngawpui thimah lutin, bo hlenna leh kir tawh lohna kawng an zawh ta niin a sawi (Pastor Chhawna Inlarna pp 55-56)

Zu ngawlvei te, drug ngawlvei te, KS te hi Krista hnenah an let leh thei thin; Bible hnawl thak khawpa sakhuaa kalsualna erawh kir leh mai mai a harsa a lo ni! Zoram, i ke chheh fimkhur rawh.

- RTC. Lalduhawmi