Higher Education leh Mizoram
Thuhmahruai
Hun eng emaw ti lai khan phai lamah thil zirin kan awm ve a, kum thum vel chu academic session ṭan dawnah kan awmna khawpuia degree course leh master degree admission tih tum Mizo zirlaite kan lo buaipui ve hman. College/university ṭhaa kan ngaih ho-ah chuan admission hmuh a har phian zel a, admission hmu an awm ve zel tho laiin, admission hmu zo lo eng emaw zat an awm. College/university ṭha lo zawk deuha ngaihah pawha admission chang pha zo ta chuang lo an awm nual reng a, duhnaa admission hmuh loh vanga haw leh khawpui dang pan tate pawh eng emaw zat an awm àwm e.
Ni e, kan awmna khawpuiah khan college leh university
ṭha tak tak a awm a, chu'ngah chuan a Zo a váiin lut duh an ṭhahnem a; a lut duh zawng zawngte kha lut vek thei an ni lo - lut thei zai bithliah a awm miau avangin. Admission hmu turte kha merit list-in an thlang tlangpui (wrtitten test a awm pawhin test-a merit list tho a ni). An tih ṭhat danin a zir miau loh chuan seat hmu zo ve ta lote kha vui thei an ni ngawt lo; an vui ngam bawk hek lo. Admission chang lo Mizo zirlaite pawhin lunghnûr tak chunga hmun dang an pan a ngai ṭhin.
Mi tin tan a ni lo
India ramah Right to Edu-cation (RTE)-in a sawi angin, Elementary Education hi mi tin tan a ni a, khua leh tui, India rama naupangte chanvo (right) a ni. Higher Education erawh chu mi tin tan a ni lo. Pawl 12 (10+2) pass zawng zawngte tan college-a luh vek theih a ni lo a, graduate zawng zawng tan university-ah master degree zir vek theih a ni hek lo. Zir vek theih a nih loh chhan chu thil hrang hrang a awm thei a; exam-naa tih ṭhat tawk loh vang te, chhungkaw remchan loh vang te, sum lama harsatna vangte pawh a ni ang.
College-te'n an building leh class room mila seat an neih theih zat, zirlai an lak theih zat an bithliah hi pawm thiam a ngai. Seat awm tawh lo chung chung innawr luih vak vak te, sorkar thuneitu sang zawk lama ṭuan tlat chinte hi a ṭha lem lo. Nawr luihna vanga college-te'n seat an neih zat aia tam zirlai an lak hian zirlaite an indîp tawn a, zirna 'quality' tihniamtu a ni thei.
Aizawl nge nge
Mizoramah na nâ nâ chuan 'Aizawl nge nge' tih a ni lo thei lo a; thingtlang, mahni khuaa college luhna tur nei ve lote
aṭanga zirlai chhuakte tan mahni khua chhuahsana college kal a nih dawn rau rau chuan, khaw hnai zawk kal kâna Aizawl pan hi tih âwm tak a ni.
Entir nan: Sangau khaw mi, pawl 12 pass tan college-a luh dawn chuan an khua a chhuahsan ngei ngei a ngai tawh a. Mahni khua chhuahsan tâk rau rauah chuan, college/khaw hnài zawk awmna - Saiha, Lawngtlai, Lunglei, Hnahthial, Serchhip, etc. pan ai chuan, Aizawl pan law law a thlanawm zawk ngei ang. A chhan chu, zirna atana hmun ṭha zawk (ṭha zawka ngaih) a nih bakah, khawpuiah chuan khawsak a awlsam nge nge.
Chutih rualin, thingtlang khaw hrang hranga mite Ai-zawlah college kal duh vek mah se, Aizawl khawpui chhunga college zawng zawngte seat neih zat hian a daih ngai dawn lo. College-te'n an building, class room leh subject offer milin zirlai an lak theih zat an bithliah ang a; seat hmu thei turte chu 'merit list' emaw, 'a kal hma hma' emaw a ni thei. Zirlaiin a duhna college-a seat a chan loh a, zir zawm zel a duh si a nih chuan, a duh loh zawk deuh college/university-ah a luh a ngai tihna a ni.
College-a zirlai lut tur lak dan hi hmun ṭhenkhatah chuan 'a kal hma hma' an ti a ni mai thei a; hetiang hi zirlaiin an bawh vak loh institution-te lo chuan an ti mang lo ang. Zirlaite'n an bawh bik, seat neih zat aia tam fé admission diltu awmna college-ahte erawh chuan 'a kal hma hma' admit mai zel chi a ni lo a; institution ṭhaa ngaihte kalphung a ni lo. Merit system-in (zirlaite pass-na mark zat emaw, entrance test-a mark zat emaw) an ti deuh zel ang; chu chu hman
aṭanga institution ṭha nia mipuiin an hriatte tih dan a ni.
Mizoram college-in a daih
Mizoram puma college zawng zawng te, tenchnical institution-te leh Mizoram páwna kum tina zirlai chhuak thar ṭhin zatte chhûtin, MBSE hnuaia pawl 12 pass zawng zawng hi Mizoram hmun hrang hranga college-ah an lut kim vek theia ngaih a ni. Mahse, Aizawl bika college erawh chuan a dâwl zo lo hle thung.
Vanglaini chanchinbua kan hmuh danin, Mizorama college hrang hrangah kum 2015-16 academic session khan seat 14,191 a awm a; chutih laiin, HSSLC Examination 2016-ah pawl 12 pass chu zirlai 8,747 an ni. Zirlai pass zat aia college hrang hranga degree course (B.A., B.Sc., & B.Com.) first semester-a seat awm zat a tamna chu 5,444 a ni a, Mizorama college-te hian Mizoramna pawl 12 pass-te hi a la dâwl lo hle tihna a ni. Technical/professional zir tur leh Mizoram páwna zir tur ṭhahnem tak an awm ngei bawk ang.
Pawl 12 pass zirlai tam takin Aizawla college-ah luh an duh ang a, mahse, lut duh zawng zawng engtikah mah a dâwl zo dawn lo. Mizoram University hnuaia graduate tharte pawhin MZU-ah master degree zir zawm duh vek mah se, MZU-a seat awm zatin a daih ngai lo ang.
Aizawla college hotute'n zirlai an lak theih zat an bithliah ang hi zâwm ila, sorkar hotute leh zirlai pawlte hian sawipuiin, i nawr vak vak tawh lo teh ang u. College-in an lak theih zat aia tam nawrna vanga an lak hian zirlaite an indîp mai mai a, college-a zirna tichhetu a ni thei. Aizawla college-ah luhna kan chang lo a nih chuan lungsi zãn lo pawhin hmun dang pan mai a ngai tihna a ni. MBSE hnuaia pawl 12 pass-te na nã nã chu Mizoram puma college-te hian admission an pe vek thei alawm. Chutiang zelin, MZU aṭanga graduate thar zinga MZU-a master degree seat chang lote pawhin zir zawm ve an duh si a nih chuan hmun dang an pan mai a ngai tihna a ni.
Sorkarin ti thei se...
Pawl 12 pass-te'n Aizawlah ngei college kal an duh hi a âwm viau. Mahse, Aizawlah inhnawhkhawm vek theih a nih loh avangin zir zawm ve duh si chuan zirlaite tam takin khaw dang an pan a ṭul ṭhin. Chuvang chuan, khaw danga college-te hi zirna hmun atana thlanawm leh pan châkawm a nih theihna turin sorkarin tun aia changtlunga a enkawl a ngai. College building, class room, faculty, laboratory, etc. te a nih tur ang takin sorkarin pe se, zirlaite tan pawh luh a châkawm ang a; Aizawla inhnawh vak a ngai lo thei ang a, buaina tam tak hi pumpelh a ni thei ang.
Mizoram khaw ṭhenkhata college-ah hian zirlai awm thei zat an awm tling lo nasa a, college pakhatah phei chuan zirlai aiin zirtirtu an tam zawka sawite a awm. Zirlai tlemtê an awmna college-ah pawh subject awm ang angah zirtirtu a bikim (UGC norms-ah subject pakhatah zirtirtu pali tal)-a dah a ngai a. Zirtirtu awm ngai zat sorkarin a dah vek thei lo a, dah thei pawh ni se, zirlai awm zat nen khaikhinin, sorkar sum sên nen a intu lo a ni.
Sorkar hian ti ngam se chu, district khawpui ni lo zawnga college hi titawpin, an awmna district khawpuia college-ah zirtirtu zawng zawng chhung lut se; college pakhatah zirtirtu an indaih zawk ang a, zirlai pawh an tâwt lutuk lo ang. College khâr taka sum sên tam tak hum theih a ni ang a, sum hum hmang chuan district khawpuia college-te chu tichangtlungin, thingtlang mite awm theihna turin hostel ṭha tak siam ni se, kan rama higher education hian a
ṭhatpui zawk ang em? Lo ngaihtuah ve teh le!