Leilung chhiatna chungchânga thurâwn
1. Khawchin puan leh tarlante hi ngaihven tur a ni a; ruahsur tur te, thlichhe tleh turte hian min nghawng thei a nih tih hriain himna atan hma kan lo la ve ang.
2. Thlipui thawk thei te, rial tla nasa leh leimin lakah kan in leh a vel, kan hnathawhna hmunte him leh him loh hriat kan tum ang.
3. Hma kan lak dan tur chu - inchung thawm ṭhat te, in bul leh kawngpui hnaih thingkung lian zar thlak te, hmun him zawka insawnte leh tui luankawr siam angte pawh.
4. Ruahsur lai leh thli tleh lai chuan inchung thawm ṭhatte leh thing zar thlak leh tumte hi tih loh tur, hetiang tih vanga thi leh hliam tam tak an awm.
5. Fur lai, lei hnip lai chuan, ṭul viau pawh ni se, lung rem a ṭangkai lo. Him lo lai chu, thingtuai/mau ft. 3/4 vela sei, metre 1 kar danah zig-zag a han chhut tlumte hian lei chunglang min leh tawlh thei hi a veng thei.
6. Tui luang lût lo tura a luanna sawn (divert) leh silpaulin hmanga khuh hulte hi a ṭangkai.
7. Kan ramah chuan a tlangpuiin darkar 10 aia rei ruahtui a tla emaw, ruahtui tam zawng chu milimetre 30 a kai hian leimin a thleng deuh ngei ngei ṭhin. Lei a chêt hmain ṭhâwn hmasa (warning sign) a awm ngei ngei ṭhin.
8. Ṭhâwn hmasa chu - tuitái pût te, chirh luang chhuak te, tui nu thut te, thing leh thil phun âwn leh tlu te, lei emaw, lung emaw cement plaster khi te, lungrem âwn leh khi te, tlahniam leh dûp ang te, lung ṭhîl leh lung nawi tla angte a ni thei. Heng bakah hian, thing tliak ri, lung tla ri leh thâwm dang hriat tur a awm thei.
9. Ṭhâwn hmasa, a eng emaw ber hi kan hmu leh hria a nih chuan a chhan zawng chhuakin, hmun hima inthiarfihlim emaw, tihziaawm a, tihtawp tum ngei ngei tur.
10. Leilunga awmsa kawr reng reng hi, ṭhál laia tui luan ngai lohna hmun pawh ni se, sabereka khuangkaih awm theihna a nih avangin ruahsur lai chuan kawr zawh loh a him.
11. Kawr kam hnaih lutuk loh leh kawr kâna in sak loh a ṭha. Tui luang nasa avangin lei kal ral a chak a, hei hian min a siam thei a, in leh lo tan a him lo.
12. Tui luankawr leh kawr siam angte hi, awih tlânah chuan a luan chak lutuk loh nan chhawrdawh neia siam a ṭha. Thing tuai remchang a hlâwma ṭâwna phun ngheh han dah maite hi a ṭangkai viau.
13. Veng lu lam, kawmchhak lam fimkhur tâwk loh vanga veng mawng lam leh thlang lama awmte buaina leh harsatna thleng hi a va tam tak em! Thihna hialte leh in leh lo chàn phahte an awm nual mai.
14. Kawr leh kawmthlang maia hnáwl leh bawlhhlawh paih maite hi sim a hun. Heng kan lo tih avang hian mi dangte'n chhiatna hial an tawh phah thei.
15. Leivûng hi a paihna tur taka paih mai hi a him ber zel. Kawmthlang, kawmchhak leh kawtzawla chhêkkhâwma dah vanga in leh lo chân te, mahni in leh lo ngai hlauhawm phah a tam. Kan leivûng dâwlna tam zawk hian a dâwl zo tak tak ṭhin lo a, harsatna leh buaina min thlentu mai a ni ṭhin.
16. In bul hnaia thing kung lian leh mau hung awmte hi chhiatna min thlentu a ni thei. Kawng kam ko hnaihah a awm a nih phei chuan ko bal leh min a siam thei. Hetiang avanga thihna hial thleng leh in leh lo chân pawh an awm.
17. Ruahsur leh khaw hnawn lai chuan, thingkung leh thir lam chi nghen leh khawih mai loh a him fo. Electric hrui lianin thing kung zâr a lo tawk palh thei a, fimkhur a ṭha.
18. Ruahsur lai chuan, lui leh kawr kuang tê tak pawh ni se, dai kai tum loh a him fo. Kan dai kai a ṭul a nih pawhin, mahni chauha kai lovin, inthurual leh ṭan chhan neih a ṭha.
19. Awihtlânah thlanmual kan nei a, mual vâng tan zawngin kan inphûm tlangpui bawk. Ruah bawhawk tla leh khaw chêng reiah thlanmual min a tam ta. Kan thlanmual ṭheuhte enfiah ila, thlana tui lût tam lo thei tur ang berin hma lak ni se. Kawr tê siam te, thlan sir leh a vel zût mam te, thlân vûr laia tihmuk deuhte pawhin hma kan la thei.
20. Lei hnâwn lai leh fur lai chuan, him zawkna atana ṭul tak a nih loh chuan lian thama lei laih reng reng tih loh tur a ni.
21. Kan ram ang, tlang ram ruahtui tamnaah chuan tui luankawr ṭha hi kan himna a ni. Mahni ram chin daih chauh tui luankawr nei lovin, kawrpui pawh ngei ngei tur kawr siam tur a ni. Chhiatna tam berah hian tui luankawr ṭha tak chu awm se, tun anga chhiatna hi a thleng lo mai thei.
22. Harsatna leh chhiatna kan tawh mêk aṭang hian kan inzir ang. Tui luankawr ṭha siam nâna cheng sing hnih khat, nuai chuang pawh ni se, kan lo sêng ta a nih pawhin kan in leh lo, nuai za tam hû leh nunna hlut dana chhûtin insen hreh miah loh tur. Inven nana sum sên hi chhiatna thlen hnua siam ṭhat leh tum aiin senso rau rauah a sâng lo zâwk.
23. Kawr bul hnaiah kan awm a, hmun hniam lamah kan khawsa bawk a nih chuan tih tur kan nei. Sabereka khuangkaih avangin harsatna kan tâwk thei tih inhriain, kan inbul hnaia tui kal a muan theih zawk nan hma kan la ang. Kan inhmun azira tih dan tur a danglam theih avangin a hre zawk turte râwn tur a ni.
24. Culvert hnaiha khawsate pawh, hnâwlin culvert a hnawh theih avangin mit kan lên reng a ngai. Han hawlh fai mai theih angte chu tihfai zung zung a ṭha ber. Chirh leh hnâwlin a hnawh tam lutuk a nih chuan a bul hnaiah min leh tlahniam a thlen theih avangin fimkhur tur.
25. Ṭêk tlâk hun laiin thingkung sâng hnuaiah leh hmun sângah awm loh hrâm tur.
26. Hnâwlin a hnawh avanga kawngpui dung kawr ṭha lo a tam. Hei hian hmun tam takah min tenau a thlen nasa hle. Khawtlang hruaitute'n ngaihvenin kawr thenfai kawngah ṭan lak ni se.
27. Ei leh in, a tel lova kan awm theih loh angte hi inchhêk khâwl a ṭha.
28. Lei a min tawhna, kawng kam leivûng paihna, lei tlahniam hmun angte hi him dam tawh angin lang mah se, a thawlên avangin a che nawn fo.
29. Leilung chhiatna a lo thlenin Village/Local Council-ah kan thlen (report) ang a, anni hian zonal officer-ah emaw, DC emaw, DMR department-ah emaw an thlen ang. Anni'n a ṭul ang lamkal intirin hma an la ang. Chhawmdawlna pek dawnin thil ṭul a ni.
- Dr Laldinpuia, Centre for Disaster Management, Mizoram University
Ph. 9862399478