Zirna (education) thil tum
(Kan ram hian a buk ṭhelhin a ṭhelh em?)
Kan hruaitute ṭawngkan ropui takte kha kan dawngsawng
ṭheuhin ka ring. “World Class Education kan siam ang," tih te, “Education Foundation kan siam ang," tih te a ri ut ut mai. Thu ringawtah chuan a ropuiin a va duhawm em! World Class Education chu chu engtinnge a awm tih te, Education Foundation chu engtinnge i siam ang? tih te han zawt chiang ta ila, min chhang buh deuh nuaih awm mang e, Educationist an ni mang si lova, ti te-in a ngaihtuah theih. Han hrilhfiahsak dawn ta ila.
Education Foundation: Mithiamte leh Pathian hian zirna lungphum chu an siam fel diam tawh a. B.Ed , M.Ed hote hian an zir a. Keini’n Educational Foundation hi lo siam tum teh chiam a ngai loin a lang.
1) Economic Foundation:- B.Ed zirlaiah chuan heti hian an ti a- “Education reng reng chu a ram leilung eibar zawnna milin a kal tur a ni.”
2) Moral Foundation:- Ram hian khawi lamah nge dinchhuah a tum tih i hriat duh chuan politician zawt suh, school-a an curriculun en mai rawh, tih a ni.
3) Devine Educational Foundation:- “Naupang chu a kalna awm kawngah zirtir ula, a upat hun pawhin a thlah lovang. (Thuf. 22:6)
Curriculum Design: Kan school Curriculum Design en hian kan economic siam dan tur a tinzawn lo hle ang. Kan ram leilung eizawnna chu huan-lo-ram neih hi a ni.
Kan pipute aṭangin hei hi kan eizawnna a ni. Tin, Pathian hian sik leh sa ruah tui, thlai eng pawh ṭhatna tur leh leilung thlai ngaih chi min pe a. He eizawnna kawng mil tur hian zirlaibu emaw subject emaw chapter khat te pawh a awm si lova. Helam han ngaihtuah chuan, kan zirna (education) hian “A buk ṭhelhin a ṭhleh" tih loh theih a ni lo. Curriculum hi naupang kalna tur awm kawng kan sialna (Pathian Thu) a ni a, a pawimawhzia hi sawi fo tham a awm ang. Ram chhung buh leh bal leh thlaia intodelh dan tur zirna kawng reng reng a awm lova, Mizoram siam tur zawnga inzirtirna a awm hek lo.
Kutke hmang thiam a, hnathawh kawr ngaina zawng, dehchhuah leh taihmak zirtir zawng hian curriculum siam ila. Pragmatic education (a tiha tih, kutke hmang thiam) zawnga kan inzirtir loh chuan kan hmabak hi a ko lo hle ang. Relkawng te, Look East Policy hmang ṭangkai tur chuan compensation mai ni lovin, eng thlai nge, eng theirah nge kan thawh chhuah ang a, kan ramin a hlawkpui ang, tih lam inzirtir a hun. Chuti lo chuan Vairam DDT chawm thlai kan lei leh mup mup ang a, cancer vei ram ropui takah kan inchhuah reng dawn a ni hi.
Kan tinzawn: Kan ram hruaituten ṭhalai chher chhuah an tum dan awka han ngaihthlak hian Mizoram leilung Pathian thilthlawn pek hmang ṭangkai tur zawng a tam lo hle. World Class Education an tih pawh hi ramdanga hna hmuh theih nan, ram pawna inthawn chhuah tam, mi rama hna zawn sak, a ni nuaih mai. Hetianga mithiam leh ṭhalai mi rama inhlawh a chhuah darh hi 'brain drain' an ti - mi ram an va tichangkang a, mahni ram an hnuchhawn. India ram pawh hian chu policy chu Indira Gandhi hun thleng khan a hmang a ni. India mithiam-ho chu USA, Middle East etc etc ah te an vak darh chum chum ṭhin.
Manmohan Singh-a Prime Minister a nih aṭangin Policy a thlak a, ramdang mithiamte leh industries chhawr ṭangkaiin India ramah mithiam a hmang ta a. Tunah chuan kan intodelh chho ṭan ta a nih hi. He 'brain drain policy' hi kan hotute hian an tlangaupui a, World Class Education a ni emaw an ti a ni ang. A pawi thui mai ang em? Kan ṭhenawm nulate angin Vairam ngam tawk sapṭawng thiam kan siam ṭeuh ang a, vairam khawpuiah section hnih thum kan chhawp thla ve zul ang a,
Sapṭawng thiam chu an man a sang deuh a ni ve mai palh ang tih a hlauhawm.
Zirna kawng hnih: Zirna hi kawng hnih lian takin ṭhen a ni - Idealistic Education leh Pragmatic Education tih a ni. Idealistic Educaton chu Thu leh Hla thiam, ṭawngkam thiam (literature - oriented education) a ni. Sapho khan anmahni society leh culture ngaina zawng leh ngaihlu tur zawngin Idealistic education hmangin min chher a, chu chu tun thleng hian kan la thupui deuh a ni. Kan chher chhuah chu Hla phhuah thiam, essayist, thu leh hla thiam, Pastor lam, politician lam, newspapermen kan chher chhuak ruih mai a ni. He lamah hian chuan a ram tet leh mihring tlem hisapin kan intodelh viau a nih hi.
Pragmatic Education chu eibar dek chhuak zawng, taihmak leh themthiam (production-oriented) zawngin a kal ta a. Hei hi a nia, World Class Education chu. Tunlai khawvel education-ah chuan Pragmatic education hi an hmang ber. Sapṭawng thiam lem lo khawchhak ramte an intodelh em um zu tho nia! A pa chhuaka khelmual atchilh tura inzirtir tluk tluk pawh huan-lo-ram dehchhuah a awm loh chuan eng kan ni lo a nih hi.
Mission hnuaiah: Kan Missionary-te khan zirna thuah hnih hi an kalpui a. H.W. Carter chu educationist ropui tak a ni. Middle Vernacular a siamah chuan kan ram leh mipui khawsak milim zirna a kalpui. Sapṭawng leh subject pangngai bakah Mistiri hna te, hnangtah te, Gardening Science lam manure (leiṭha) siam dan te kan zir a. Middle school chhuak High School kal thei lo te chu khawchhung mihring intodelh takah min siam. In leh lo buatsaih lamah kan changkan phah hle. Cultural change mila curriculum design siam te hi thiam ila. Kan ṭhalaite hnathawh kawr hlau em em a kan siam ta mai te hi kan intodelh loh phah mek a ni hi.
Entawn tlak : College-a kan student pakhat chu B.A. a passed a. Sorkar hna chu sawipuitu a ngai a, chutiang mihring a nei si lova, huan a siam ta a. Thingthupui kung leh khanghu kung sangkhat ve ve leh vawk 20 a vulh a. Kum 7 lai a liam ta - tunah chuan a huan thil chu bazaar chaw atan an inchuh. Thu mai maiin Pathianin lei ṭha, boruak ṭha leh ruahtuiin a chawm sak ta a. Car nalh tak a lei a, M.A. nula hmelṭha tak a nei tawh - a intodelh hle.
Harh ila, khelmual atchilh zawng ni lovin, in thawn chhuak zawng ni bawk lovin. Zoram siam a, kan ram hi intodelh tum zawngin Pragmatic Education hi i kalpui teh ang u. Chuti lo chuan, kan ram hi hnam dangin min chhawr khalh ang a, kan inti dere zo vek ang tih a hlauhawm. A ngaihna hria sorkar sela,
ṭawngkam ropui hmanga intihsiak mai mai lovin, khabe sep mawi a, chhimbal mawi zamtir a thingtlang pate bum kual mai lo chi, mi tak tak lo ding chhuak se kan va ti tehlul em!
- F. Zothuama, Lunglei