LEILUNG: TARMIT THAR AṬANGA THLIRNA (World Environment Day pual)
Kum 2024 World Environment Day hian leilung din thar lehna, thlalera chang zel tur venna leh ruahtui tlem zel tur laka inven chungchang thupuiah neihin, auhla (slogan)-ah 'Kan leilung, kan hmathlir, keini hi din thar leh theitu kan ni' tih hmangin leilung venhim leh din thar a ṭulzia a tlangaupui a. Hun liam tawh hnu kan ko kir thei lo, nimahsela, ramngaw siam turin ṭan kan la la thei a, tuihna humhalh tura ṭan lain, lei kal ral tur kan veng thei bawk. Nang leh kei hi thlirna tarmit thar hmanga leilung chhe zel tur veng tur leh mihringte nena kan inzawmna din thar leh tura hma la theitu kan ni.
Leilung hi eng nge a nih?
Leilung hi mihring leh ramsate chenna leh thing leh mau awmna a ni satliah mai lo va, Pathianin duh taka hlutna ropui tak neia a siam, a hnen aṭanga thilthlawnpek kan dawn a ni. A lova kan awm theih loh, mihringte dam khawchhuahna tura hmun pawimawh, mawhphurhna hlu tak leh ropui tak kan neihna hmun a ni.
Pi leh pute leh leilung:
Kan pi leh pute hun lai khan ram/leilung hi vantlang ta a ni a, an nihna (identity) siamtu leh an dam khawchhuahna bul a ni. Leilung leh an nun a inzawm tlat a, thih hnu piah lam thlenga inkungkaihna nei a ni. An tan hmun thianghlim a ni a, ei tur petu leh an nunna hnar a ni tih an hre chiang hle. A hlut em avangin uluk leh duat takin an enkawl ṭhin. Khaw tinin ram chin mumal taka neiin, ṭha takin an humhalh a. An thlah kal zelte’n vawiina kan thlir dan leh enkawl dan erawh a danglam ta deuh em? Leilung leh a chhunga thil awmte hi kan nunna hnar leh kan zawmpui anga thlir lovin, hlawkna min petu chauha ngaihna, kan hlawkna tur a nih phawt chuan duh duha suasam theih, sumdawnna hmanrua ang maiin kan thlir a tih theih awm e.
Thlirna chi hnih:
Leilung kan thlir dan leh a laka kan khawsak dan hi leilung kan hriatthiam dan leh mihringte nena a inlaichin dan kan hriatthiam dan azirin a danglam thei hle. Thlirna tlanglawn tak pahnih awmte chu: mihringte hi leilung/khuarel chungah kan awm tih leh mihringte hi leilung/khuarela awm kan ni tih a ni.
Thlirna hmasa zawkah hian leilung chunga awm (thuneitu) kan nih avangin kan duh ang anga an laka kan khawsak a thiang a. Kan tan hmanrua niin, a hlawk thei ang bera kan sawngbawl hi kan dikna a ni tih a pawm avangin chumi mil chuan an khawsa mai thin.
Thlirna pahnihna erawh hi chuan mihringte hi khuarela awm kan ni a, inmamawh tawn, intluk tlang, pakhat zawk zawk tel lova khawsa thei lo, inngheng tawn kan nih avangin mihringte hlawkna tur atan thlir lovin, dimdawi taka enkawl hi kan mawhphurhna a ni tiin an ngai thung. A hmasa zawk hi khawthlang ramin hmasawnna an thlir dan leh kalpui dan innghahna a ni a, a hnuhnung zawk hi kan pi leh puten leilung an thlir dan a ni. Khawi zawk nge Mizote tan ṭha zawk ang le?
Hmasawnna hriatthiam dan khingbai:
Khawtlang ramin hmasawnna an thlir dan tarmita hmangin kan ramah hmasawnna thlentir kan tum a, chu chuan leilung ngaih pawimawh tawk lohna a thlen a, kan chhehvela thil siam dangte chu hlawkna min petu atan ngawta ngaiin kan suasam ta chiam mai a ni. Hlawkna tur nia kan ngaihah chuan an ral raih thleng pawha lak kan hreh lo a ni ta mai em?
Mihringte leh khuarel hi inzawm chiat, inmamawh tawn kan nih rêng kan ngaihtuah thleng lo fo. Hmasawnna hi in leh lo leh hmunhma ropui tak tak neih chauh hi a ni lo va, chung thil chu leilung nena inhne rem taka a kal dun chauh hian hmasawnna dik a ni. Fawr taka pakhat zawk zawk pawh a kal a nih chuan mihringte leh leilung hian kan tuar zui nghal mai a, an pahnih tan thil pawi tak a thleng zat mai ṭhin. Hma kan lakna hian leilung leh a chhunga thil awmte chungah nghawng eng nge a neih tih ngaihtuah chunga kal thiam hi kan ram mamawh a ni.
Leilung leh tunlai Mizote:
Mizoten engtin nge kan ram/leilung kan sawngbawl le? Mi hausate’n hmun tinah ram an nei a, ṭhenkhat erawh chuan ram sawi tur rêng an nei lo! Hmasawnna hmachhuanin sawrkar leh mimalte’n ramngawte ṭhiatin kawng kan lai mup mup a, hmasawnna ruhrel lian leh ṭha tak tak kan din fur ta mai. A lawmawmin hma pawh kan sawn nasa a, mahse, kan sulhnu erawh kan uluk leh si lo. Chungte avang chuan nungchate'n an tuar a, kan lui tuiin tuar zuiin, mihringte’n a kan tuarna pawh tam tak a ni. Tuihna a tlem tial tial a, fûrah pawh kan lui tlante ei leh in atana sawngbawl harsa khawpin a nu bawk.
Kan rama khuarel chhiatna kan tih tam zawk hi hmasawnna kan thlir dan khingbai vanga lo thleng a ni. Mi hausate duhamna rah chu tute nge tuar nasa ber kan tih chuan mi retheite bawk hi kan ni. Hei tak hi thil runthlak leh pawi, thinrimthlak bawk si chu a ni. Mi khawsa theite chuan sum leh pai hmangin an duh leh mamawh an nei leh thei mai a, mi rethei tan erawh ban phak a ni ve si lo.
Kan ram enkawl dan leh ruahmanna kan siam dante en ila, ram/leilung zahna rêng nei lovin hma kan la em ni aw, tih tur khawpin vûng kan chhuah a, thing leh mau kan suat a, in leh lo leh thil dang kan din zel. Hmun thawl leh nuam, khuarel nena mihringte kan inzawm theihna tur hmun kan zuah lo. Mi tam takin khawpuia inbenbel tumin hma kan la a, chu chuan ram/leilung indaih lohna a thlen a, ni tin khawsakna kawngah nasa takin nghawng a nei. Ram/leilung a lo him zawk theih nan leh kan tana thil ṭha zawk min pek let theih nan hmasawnna leh ni tin khawsakna kan kalpui danah hian hmasawnna tur leh en let tur kan hmu thiam thei ngeiin ka ring.
Pathian thu aṭanga leilung thlirna:
Leilung leh enkawltu
Bible hi Pathian thil siam chungchang hmanga bul ṭan a ni. Pathian chuan a thil siamte zinga mi mihringte hi thil siam dangte enkawl leh veng tura Eden huana a dah thu kan hmu. Tichuan, thil siam dangte enkawl leh ven hi mihringte tih tur leh an mawhphurhna pawimawh tak, Pathian hnen aṭanga kan dawn a nih chu. An dam khawchhuah theihna tura mawhphurtu chu mihringte kan ni. Leilung hi mihring ta a ni lo va, Pathian ta, mihringte a enkawl hawhtir niin, zah tak leh duat taka enkawl a, kan mamawh ang tawk chauh zela hmang tura thupek kan ni.
Sam ziaktu hian (24:1) 'Leilung leh a chhunga thil awm zawng zawng hi Lalpa ta a ni a, khawvel leh a chhunga chengte nen hian' tia sawiin a neitu chu Pathian a nihzia a tarlang. He Sam hian leilung leh a chhunga awmte chunga mihringte rilru puthmang leh enkawl dan tur nghahchhan a siam a. Kan mamawh tawk ni lo, duhamna avanga tihchereu, tihchimih leh nawm amaka suasam chiamte hi Pathian mawhphurhna min pek pawisak lohna a ni.
Leilung leh khawtlang rorelna dik
Pathian thu aṭanga thlirnaah chuan leilung leh khawtlang tana rorelna dik hi thil inzawm tlat a ni a, a entirna atan Leviticus 25-ah inpek let leh kum chu Jubili tiin Bible-in a tarlang. Kum 50-na zelah Israel fate kha a tira ram neitute hnena an ram leite pe let zel tur leh zalenna puang tura hriattir an ni. Hemiin a tum ber chu mi hausa leh thiltitheite kuta an ram leh hausakna lut vek tur ven nan leh mi zawng zawngin an intunnunna tur atana an mamawh ram an neih theih nan a ni.
Zawlneite’n mi retheite an hnuaichhiahna aṭang leh an duhamna avanga dik lo taka mi tlemtein ram an nei vak vak kha an do nasa a, Pathian huat zawng a nih thu pawh an sawi âwl lo. Zawlnei Isaia pawhin "Ram lailiah anmahni chauh an awm theihna tura, mi tel vena hmun reng reng awm lo khawp hiala in leh in inzawmtir zel leh, lo leh lo inzawmtir zel ṭhintute chung chu a pik e,' tiin duhamna vanga dik lo taka mi retheite hnuaichhiaha an ram laksak ṭhintute chungchang a sawi. Hei hian khawtlanga rorelna dik kalpui leh ram/leilung enkawl leh neih dan kalphung hi a inzawm tlat a ni tih a lantir kan ti thei ang.
Lal Isuan tehkhin thua mi hausa, a buh leh bal ama tan chauha khawl khawm tumtu chungchang a sawi leh mi dangte ngaihtuah lêk lova, a dik a dawk thlu lova mahni hlawkna tur chauh ngaihtuahtute hi dinhmun khata ding an ni. Kristian hmasate khan an neih thil an inṭawm a, an chang tlang dial dial ṭhin. Isua zirtirna leh ringtu hmasate khawsak dan khan ram/leilung hi mi tin ban phaka a awm a ṭulzia a tarlang a ni.
Leilung thianghlimna
Ram/leilung hi Pathian inpuan chhuahna, a malsawmna leh mihringte tana malsawm dawnna hmanrua a ni tih Pathian thu aṭanga thlirna hian a tarlang. Leilung leh a mawina zawng zawng hian Pathian ropuina, a themthiamna leh Pathian chênna a nihzia a lantir bawk. Leilung thianghlimna, Pathian inpuanna hmanrua leh a ropui tarlanna hian ram/leilung, mihring leh Pathian khawngaihna hi inzawm vek a ni tih a hriattir a ni. Ram/leilung hi nunna pian chhuahna hmun, hmun thianghlim a nih avanga hlut tur leh dimdawi taka enkawl tur kan nihzia mihringte hian i hre reng ang u.
Thlarau mi na thar kan mamawh e! (em?):
Enkawltu kan nihna te, leilung leh khawtlanga rorelna dik inzawmnate leh leilung thianghlimna mit aṭanga kan ram kan thlir chuan hmabak ko tak kan nei a tih theih ang. Kan rama chanchin ṭha a thlenna pawh kum 130 lai a ni ta. Thlarau mi kan nihna hian thil siam dangte huam telin, a lan chhuahna huang pawh hi zauh a hun ta em tih hi World Environment Day-a zawhna pawimawh tak kan hmaa awm chu a ni.
Kan ram dinhmun kan thlir hian kohhran leh khawtlanga thlarau mi kan nihna hi lan chhuahtir ṭhulh chuang si lovin, leilung leh thil siam dangte chungah hian lan chhuahtir a hun ta viau mai. Chu chuan leilung lakah thlirna tarmit thar mi pe ang a, Pathianin duh taka a siamte, ṭha a tih em emte an nihzia hriat tharna nen dimdawi tak leh duat taka enkawl thei turin min ṭanpui thei ang. Inmamawh tawn kan nihna hre chunga an laka kan rilru puthmang thlak hi kan mawhphurhna a ni.
Tlipna:
Tarmit thar aṭanga leilung thlirna chuan mihringte hi thil siam dangte enkawltu leh humhimtu ni turin Pathianin khawvelah min dah tih a tarlang a. Leilung mawina leh thianghlimna hmuh tirin, khawvela nunna awm zawng zawng hi an inzawm vek a, in mamawha inring tawn vek kan ni tih a lantir. Leilung chu Pathian inpuannchhuahna hmun a nih avangin zah taka enkawl tura mawhphurhna nei kan nihzia a hmuh zuitir bawk. Leilung a chhiat zel loh nana thawk tura chona thar pein, mihringte leh leilung (thil siam dangte) inrem taka kan khawsak theih nan a hma la turin a nawr kal ṭhin.
Tichuan, thing phun leh enkawl uar ila, tuihna humhalh ila, hmasawnna dik chu leilung chunga zai ngai taka hma lakna kalpui nen a inzawm tih hre chungin World Environment Day-ah hian kan theihna zâwn ṭheuha leilung leh a chhunga thil awmte tana enkawltu ṭha ni turin i intiam thar ṭheuh ang u.
DEROUGHT RESILIENCE
- Rev. Dr. C. Vanlalhruaia, Serampore College