WORLD ENVIRONMENT DAY
Engkim dang zawng aiin environment a pawimawh
Nikum tun ang hun vela India chhim lama ṭhian pakhat, environment tui ve zetin sap ṭawng chanchinbu a rawn thawn thupuiah heti hian a inziak a: 'Karnataka rejects Kerala’s tow railway line proposals over environment concerns' tiin. Mizoramah hmasawnna (development) hnathawh vanga kan environment tlusawp nasa lutuk tun din leh ngiata beihpui kan thlak vanglai a ni bawk a, chu news report chu ka hlut hle a, ka dahṭha khiau a, kum khat hnu hian World Environment Day pual article behchhan atana ka’n hmang a nih hi.
Ni e, mi ropuite kamchhuak thu hi thil aia roh ka ngah mai. Karnataka CM anga thil siam dang hlut CM neih ve châkin ka rûm tlawk tlawk! Karnataka state sawrkarin ramngaw tihchereu a ngaih dawn vanga Kerala sawrkarin rel kawng siampui tura sawmna a hnawl chungchang hian environment humhalh chungchanga kan ram hruaitute rilru put hmang tur awm-ang min ngaihtuahtir nasa hle.
Anni chuan development aia environment pawimawhna an hria. Rel kawng laih chungchang state pahnih meeting-ah Karnataka chief minister Bosamaraj Bommai chuan, Kerala palai Pinaraji Vijaya hnenah heti hian a sawi a, “Kan inhmuhkhawm hma hian he rel kawng chungchang hi kan lo sawi ho tawh a, kan lo hnawl tawh. A chhan chu rel kawng siam turah hian kan ramngaw zau tak tihchereu a ngaih dawn avang a ni,” tiin.
Karnataka sawrkar hian a hmaa state pahnih tan tlang tur rel kawng siam chungchang an lo sawiho tawh a, chu mi ṭuma CM Bosamaraj Bommai kamchhuak hi a ropui tak zet: “Inkalpawhna kawng hnaivai leh awlsam tak hi duh lo bik kan ni lo. Mahse, he rel kawng siam tum hian Bandipur Nagara Hali National Park a paltlang dawn a, he lai hmun hi sakei leh sai tamna a ni a, heng ramsa hlu tak chan ai chuan harsa deuhin mihringte kan zin veivak zawk mai ang. Rel kawng siam belh chu thil ṭangkai tak a ni ngei mai. Chutih rual chuan ramngaw tichereu a, a chhunga cheng nungchate tihchimih a ngaih chhung chuan kan sawrkar hian kan remti ngai dawn lo. Inkalpawhna kawng sial hi ramngaw tichhe loa tih dan a awm ngei ang, chu chu kan ngaihtuah mek bawk a ni.”
Environment chungchangah chauh kan ram hruaitute nen khaikhin ila: Mizoram hian Bosamaraj Bommai te ang ram hruaitu, thil siam dangte ngaih pawhmawh nachang hria nei ve ila chuan kawng laih vûng, ton chhiar sen loha ritin tho leh ngai reng reng tawh lo turin kan thing leh mau chhiar sen loh a chhilh lo ang a, a hmuna cheng nungcha zawng zawng an chimit hek lo ang.
Mizoram hian Bosamaraj Bommai te ang ram hruaitu nei ve ila chuan hmasawnna hna, a bikin kawng laihin kan tuihna leh tui tawmbuk a tihchhiat khaw tam tak tui harsatna hi a thleng lo ang. Kawng laih vungin lui kam ram ruam ṭhaa lo neitu tam tak eizawnna a tichhe buai buai lo ang a, mi tam takin an ei zawnna an chân lo ang. NHIDCL kawng laihin environment dan leh hrai zawng zawng bawhchhia a, hmasawnna khingbai an kalpui vanga kan thing leh mau hmun thlaler ramro vaivut hmuna an chantir, tehkuala KM tam tak hu hi hmun thuma ṭhena hmun hnih tal humhim a ni bawk ang.
Mizoram hian environment hi mihringte tel loin a dam khawchhuak thei a, mihringte erawh environment tel loin kan dam khawchhuak thei lo tih hria leh hma lam hun thlir phak CM emaw, environment minister tal emaw nei ve ila chuan, hetiang taka rapthlak hian kan environment a tlusawp lo ang. Chutiang hria ram hruaitute hruaina hnuaiah chuan hmasawnna hnathawh zawng zawng, environment dan leh hrai zawm chunga thawh a nih dawn avangin.
Mizoramin a mamawh ber chu kan tlang ram derdêp tak, dimdawi ngai em ema lamlian zau tak (4-lane) laih tuipuitu ni loin, mahni ram leh hnam hmangaih ram hruaitu a ni. Kan tlang ram derdep tak hian, vai company-ten kan ram an hmangaih vang ni hauh lo, anmahni hlawkna atana kan environment dimdawina chhetê mah nei loa kawngpui an sial hi a zo mawlh lo a, tlang thing hmunte a chim chhe mek a. Kan tlang ram derdep tak hian chhantu a va ngai em!
Kawngpui aiah tuihna:
Hmasawnna dik leh tlo (sustainable development) chu “Vawiina hmalakna eng pawh hian ṭhangthar chhuan lo la awm zel turte nun khawchhuahna a khawih pawi tur a ni lo a, an dam khawchhuahna kawngah a ṭanpui zawk tur a ni,” tih hi a lungphum a ni. Tuna Mizorama hmasawnna hnathawhte hi chu hmasawnna khingbai leh leh ke bâi a ni a, ṭhangthar chhuan lo la awm zel turte hmakhua chu sawi loha léng, tun chhuan ngeite’n kan tuar nghal pang a nih hi. Ramngaw leh nungcha a tichereuin a tichimit a, tuihna leh tui tawmbuk a tichhia a, kan chhiatpui mek a ni. Sustainable development an mausâm chhan hi ṭhangthar chhuan lo la awm turte tana he ram hi chenna tlak a nih an hlau em ni tih hial tur a ni.
Kan ram hruaitute hmasawnna hriat ve hi chu Mizo upain ‘Pêm thei lawh’ an sawi ang mai a ni. Pêm tur chuan an huan thlai leh theite dimdawina nei miah loin, a hel leh a sén nen an lo bawrh bawrh a, a zarte pawh an thliak/kuai bal hlawk hlawk ṭhin. Chutianga thei leh thlai lawh chu a rêm nghal vek a, a kung pawhin a tuar ṭhin. Kan ram hi pêmsan tum ang maiin kan suasam tihna a nih chu.
He hmasawnna khingbai vang hian khaw tam takin tui thinghlim in tur an tlakchham phah a, hmasawnna khingbaiin an tui lakna tuidâwt a tihchhiatsak vang te, an tui lakna lui leivûngin a chhilh vangte a ni tlangpui. Environment tluksawp vanga tuihna kangchat hrim hrim vang pawh a ni bawk. Khaw ṭhenkhata tui harsatna hi hmasawnna khingbai vanga a ni tih chiang taka lan avangin, mipuiin kawngpui aiin tuihna a pawimawh zawk tih an hriat phah mek a ni.
Mipui hian kawngpui ṭha an duh lo tak tak a ni lo. Kawngpui ṭha neiha tui thianghlim in tur neih loh ai chuan tui thianghlim in tur neiha kawngpui ṭha neih loh an duh zawk tihna a ni. Tui tel loin kar khat pawh a dam theih loh a, kawngpui ṭha nei lo pawhin a dam khawchhuah theih tho tih hi harsatnain min rawn hriattir ta a ni.
Mizoram hmar lama khaw chhuanawm tak, Ṭinghmun khawtlang pa fing rualin 'Khelmual aiah tui' an ti a, an ṭhalaite infiamna mualah tui an khuap. A tirah chuan huat leh sawisel an hlawh nasa, mahse, tunah chuan khatih laia Ṭinghmun khawtlang hruaitute chu hmathlir thui, mi fing rual tih niin Zoram khawvel hian kan ngaisang a, an khaw ṭhalaite pawhin an ngaisang tawh ngei ang.
Environment venhim leh dan rorelna:
Khawvel harsatna tawh mek, sik leh sa inthlak danglam nasat vanga khaw lum chak lutuk leh tui harsatna hian khawvel ram hruaitute leh dan hmang roreltute chu thukhat vuain zàikhatah a luantir mek. 'Development leh environment hi inhne rem taka kal tur niin, environment tichhe zawngin development a kal tur a ni lo. Development chu environment ngai pawimawh leh humhalh chungin a kal tur a ni. Mihringte hi environment tel loa dam khawchhuah theih a ni loh avangin environment venhim leh humhalh hi eng hmasawnna mah hian a hmakhalh tur a ni lo' tih hi an thu vuakthlak a ni.
Hetiang a nih avang hian Judiciary pawh hi environment lamah 100%-a a ṭan em loh pawhin 99.99% talin a ṭang tih ngamna chhan kan nei. Mizoram ngeiah humhalh rama forest clearance nei loa sak tum, Lengpuia NIT sak phal loh leh Chalfilh Vanzau hmuna tourist destination sak tawh ṭhiat tura National Green Tribunal thuchhuak kha, engkim dang aiin environment a pawimawh zawk tih a ni ber. Chuvangin, politics khela ram hruai hna vawnfung chelhtu leh sawrkar department hrang hranga thutlukna siam pha chinte'n khawvel ram dang ningkhâwng thlir chungin, engkim danga aia environment pawimawhna chhan an ngaihtuah ngun a ngai a ni.
- Ruatfela Nu